Read my blog's...

This is....
RSS
Showing posts with label НИЙТЛЭЛҮҮД. Show all posts
Showing posts with label НИЙТЛЭЛҮҮД. Show all posts


Minerals Law needs amendments,
carefully considered


Given the primacy of the country’s mineral resources in its development, it is no surprise that both the people and the lawmakers in Mongolia want to get their minerals law absolutely right. The original law was adopted in 1994, introducing new concepts of investment and mining standards in a country that had only recently embraced the market economy. An amendment was made in 1997, incorporating incentives to foreign investment and hailed as opening up the economy further. Private companies started to make mineral research and exploring.
Another amendment came in 1998. After some years of global stagnation in the mineral sector, commodity prices began to rise and more foreign investment began to flow into the mining sector of Mongolia. The amendment made in 2006 to reflect this was a contentious one, and was followed by another in 2008, three more in 2009 and one again in 2010. This has laid Mongolia open to charges from foreign analysts and investors that its legal environment is fickle, hindering long-term investment in the mining sector. The joke among them used to be that in Mongolia, you go to sleep under one mineral law and could wake up under quite another. It was not an unfounded complaint maybe, and even D.Batkhuyag, troubled by the various problems these frequent change posed to the work of the Mineral Resources Authority of Mongolia, which he heads, said, “The rules have to be unambiguous and must not be changed in the middle of a game”. But there is urgent need to address some anomalies and deficiencies in the present law.
Parliament is seized of the matter, but cannot be oblivious of the fact that mining, more than many other businesses, is a long-term process, where investments are usually big and it takes time for returns to start coming in. A change in the legal environment makes investment more risky, so the amendments it makes should be equitable as well as long-term.
It is a big error to think the Minerals Law provides the legal environment for activities in the mineral resources area only. In any case, “legal environment” is a very wide term, and several other issues, not directly related to mineral resources but inextricably related to them, have to be incorporated in the Minerals Law. Take, for example, the Special License Law which governs cancellation of licences issued under special considerations. However, the Minerals Law also has similar provisions, leading to widespread confusion on which law takes precedence if there is a contradiction.
The 2006 amendment dealt with “mineral accumulation”, without, however, being clear about exactly what the term meant. Geologists complained that even a heap of soil could be considered “mineral accumulation” and in, a way, the entire 1.5 million hectares of Mongolian territory can be seen as mineral accumulation.

Defining strategic importance

Another major confusion in the Minerals Law is how it defines a mineral deposit of strategic importance. Industry professionals want Parliament to make the definition more accurate and less ambiguous. At present, Article 4.1.12 of the Mineral Law says, “A mineral deposit of strategic importance means a deposit of a size that may have a potential impact on national security, or on economic and social development of the country at the national and regional levels or one that is producing or has a potential to produce more than five (5) percent of the total Gross Domestic Product in a given year.” Thus even a small deposit can be termed strategic if it is felt to have a potential impact on economic and social development at a regional level. Even a reserve of 100 kg of gold can be claimed important for local development.
Junior mining companies, working in the distant countryside with poor infrastructure, have been complaining about this for years, but the decision makers have not paid heed. The reference to a possibility of producing more than five percent of total GDP in a given year is also confusing. Which year’s GDP should be taken and will the figures relate only to mining products? GDP estimates change constantly, and with commodity prices always fluctuating in the world market, the financial value of a mine’s output cannot be calculated to everybody’s satisfaction.
There have been suggestions that to qualify as strategically important, a deposit must have more than 500 million tons of coking coal. There is no internationally followed standard in this, but whatever an individual nation decides is usually determined by clearly understood logic and is not enforced arbitrarily. The mining sector waits for Parliament to adopt clearer criteria to identify mineral deposits of strategic importance when it next amends the Minerals Law.

Mining with a license for exploration

The present Minerals Law is often criticised as being no more than a document of simple licence registration. Licensing in the mining industry is done under the 1997 amendment and allows exploration activities only with the investor’s money. This leads rich foreign companies to begin mining proper even when they hold a licence for exploration and no more. The President’s decree to stop any fresh issue of exploration licence went some way towards limiting illegal mining but Parliament allowed the order to lapse with effect from December 01 and the licence selling business will boom again, unless a Parliamentary resolution firmly puts an end to the practice.
The licence issue cannot be seen in isolation and has to be coordinated with the Land Law. Today there are 1,149 mining licences covering 520,900 hectares of area and 3,048 exploration licences over 25.7 millions hectares. The total area under licence is 16.7% of the territory of Mongolia. Many see the grant of so many exploration licences to foreign companies as a threat to national security, but we have been wooing foreign investors since the 1997 amendment and instead of rebuffing them, the Government should ensure a more efficient utilisation of this investment flow. The money should come and stay in Mongolia, instead coming in only to go out again, with some profit.
Another thing the Minerals Law does not and should do is to clearly define the period of validity of an investment agreement as well as of a mining licence. For example, the mining licence of the Oyu Tolgoi deposit will expire after 25 years but the investment agreement is for 30 years. It is anomalous to allow a licence extension simply because of the terms of an investment agreement.

Royalty rates

Revenue from copper export has been the mainstay of the budget for years. Coal will now earn as much as or more than copper. This calls for a change in Article 47 of the Minerals Law which deals with royalty rates. With no 68% windfall tax from next year, only more royalty charges can make up for the loss, even if they bring in less than 50% of what the windfall tax earned. A sliding royalty rate has been agreed on, but MPs are considering a special higher rate for the Erdenet copper. Not all of them are in favor of a different tax system. D.Damba-Ochir has expressed concern that a 20% tax on Erdenet Mining will be self-destructive. Same rates for all minerals will earn MNT58 billion while higher rates on copper will raise receipts by MNT150 billion. This is tempting in the short term but could very well be self-defeating in the long. However, the proposed sliding royalty rates should be coordinated with other taxes, including the import tax, so that investors are encouraged to bring in modern technology.

Mines-related regional development

The Minerals Law gives to local budgets 10% of the royalty collection, but this contradicts the General Budget Law. Besides, local Civil Representatives Assemblies have no legal authority over the area’s budget. Parliament has to empower local Governments to take 10% of the royalty. There should be local participation when mining companies prepare the technical and economic feasibility study for their projects so that money is earmarked for regional development. “We should at least have a say in the reclamation schedule,” says Tsog-Ornokh, Governor of Tsogttsetsii soum in Omnogovi province.
Mining professionals are unanimous in their support for making it a mandatory responsibility for licence holders to contribute to regional development. For example, Energy Resources is constructing a town for 15,000 people in Omnogobi while Erdenes Mongol will build one for 10,000 residents. Another new town is planned by Xinhua MAK, but the Minerals Law should make mining-based regional development a statutory obligation .
P.Tsagaan, Advisor to the President, is heading a team charged with recommending amendments to the Minerals Law. Its suggestions should be submitted for public debate so that the law becomes an instrument of sustainable development and also does not need further revision for a reasonable period.


The Mongolian Mining Journal 2010.12

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS


Монголын “Клондайк” ба айдас

Галт зэвсэгтэй “галзуу” нинжа нар буюу үндэсний аюулгүй байдал

Яасан хүнээ байчихсан улс вэ, энэ нинжа нар гэж зурагт үзэж суусан ээж маань уулга алдаж байх юм. Галт зэвсэгтэй, галзуу догшин бүхэл бүтэн нинжа нарын давхрага харь ертөнцөөс л сонсогдоод байдаг өнөө гайтай “террор”-ыг яг бодит утгаар нь Монголд цэцэглүүлж байгааг уншигч та ч гэсэн анзаарч байна уу. “Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын цаатнууд болон нинжа нар хоорондоо үе үехэн буудалцаж байна”... Энэ бол бидний зүгээр л сонсож суудаг, чихэнд дасал болох мэдээлэл лав биш ээ. Ганц нэг түмпэн, хүрз зээтүүнээс илүү юмгүй байсан тэд Монгол эх орондоо “зэвсэгт мөргөлдөөн”-ий суурийг тавих вий гэсэн айдас төрж байх чинь. Африкийн алмааз эрдэнэсээр арвин баялаг олон орныг ядуу гуйланчлалын тарчигт өвдөг сөхрүүлсэн, гайтай дайны эхлэл ингэж л тавигдсан. Хууль үйлчилдэггүй, зэрлэг газар л гэмт хэрэгтнүүд өөрсдийн дүрэм журмаа хүчээр тогтоодог. Тэдэнд хүний амь нас гэдэг ширхэг тэвнээс ч үнэгүй. “Нинжа нар сумын засаг даргыг мод чулуугаар балбан эгээтэй л хөнөөчихсөнгүй”, “Хууль ёсоор үйл ажиллагаа явуулж байгаа компанийн эзэмшил газар руу дайрч, хамаг эд зүйлсийг нь эвдэн сүйтгэлээ”, “Буудалцаан болж хүний амь үрэгдлээ” ”Хадгаламж банкны сейф хулгайллаа”... Хар мөртэй, бараан дүрстэй энэ мэт мэдээлэл нинжа нарын буюу бидний арай соёлтойгоор хэлж заншсан “гар аргаар алт олборлогчид”, “бичил уурхай эзэмшигчид”-ийн ертөнцөөс чиг зүггүй нисэн ирэх болов.

“Нинжа” нарыг бөөгнүүлж байгаад лицензээр батлагаажсан хувийн эзэмшил талбай руу турхирдаг, зохион байгуулалттай улстөржсөн бүлэглэл бий болсныг саяхны явдлууд гэрчилнэ. Гэмт хэргийн шинжтэй ийм алхам эцэстээ хүний алтан амь хохирсноор дуусгавар болно. Ашиг хонжооны төлөө юу ч хийхээс буцахгүй “нинжа” нар магадгүй улстөржсөн бүлэглэлийн зорилгодоо хүрэх хамгийн хямд хөсөр “тулгуур хүч” болж мэдэх юм. Энэ бол айдас хүрэм мэдээ.

Эдийн засагч Д.Жаргалсайхан “Нийгмийн хавдар” нийтлэлдээ “Дөрвөн шалтгаанаас болж хүмүүс гар аргаар ашигт малтмал олборлодог тухай гадаадын нэг мэргэжилтэн надад ярьсан юм. Эдийн засгийн цочрол болон байгалийн гамшгаас болж амьдрах эх үүсвэрээ алдах, амархан хүртэж, түргэн баяжих гэнэтийн боломж гарах, улирлын чанартай хөдөлмөр эрхэлдэг бөгөөд ажилгүй үедээ түр хугацаагаар ажиллах болон дагнан эрхлэх зэргийг үүнд оруулдаг. Харин Монголд бол дөрвүүлээ байна гэнэ. Тэгээд яах билээ. Ямарч гэсэн гар аргаар алт олборлохыг алга болгох ёстой. Үүнийг хуульчилж болохгүй гээд суугаад байх тусам энэ хавдар улам бүр томорч хортой болон хувирч байна. Энэ утгаараа ямарч арга хэмжээ аваагүй буюу өөрийн үл гүйцэтгэсэн үйлдлээрээ өнөөгийн улстөрчид нинжа нарыг улам өөгшүүлж байгаа учир нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээх ёстой” гэж бичжээ.

Нинжа нарын арга ажиллагаа улам нарийсч, нэгдсэн зохион байгуулалтад орж эхлэв. Шоронгоор “хүмүүжсэн” юм уу, хэнийг юунд ч золиосолж чадах заль мэхтэй нь “нинжа” нарыг нэг гал болгож даргалдаг. Тэдгээр гал нь дотроо хэсэг хэсгээр нэгтгэн удирддаг хэд хэдэн даргатай. Түүнийг “Азарга” гэнэ. “Азарга” мэдээж бүхнийг зохицуулна. Дэлхийд гайхагдсан Чингисийн аравтын системийг Монгол “нинжа” нар л хамгийн муу хувилбарт оруулж хэрэглэж байна. Бүтцийн хувьд ингэж нягтаршсан “нинжа” нар хууль сахиулахынхны баргын дайралтыг сөрж чадахаар болжээ.

Монголын нийгэмд бугшсан хамгийн муу муухай бүхэн “нинжа” нарын ертөнцөөс дэлгэрч байна гэхэд буруудахгүй. Хоосон мухар сүсэг, биеэ үнэлэлт, архидалт, хүн амины болоод хүчингийн хэрэг, бохир заваан орчин... Алт дагасан хэнээрхэл тэдний ахуй амьдралыг өөдлүүлсэнгүй, харин бүр уруудан доройтуулав.

Архидаж наргих тусам олз омог улам их болохоос гадна есөн хүнтэй эхэлбэл ямарч лус савдгаас хүчтэй болно. 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлтийн үеэр энд олон ламыг хороосон. Тиймээс эндээс алт ургах ёстой. Нар жаргасны дараа ухаж байгаа нүхнийхээ аман дээр нялхсыг зодож уйлуулбал олз ихээр орж ирнэ гэх зэрэг эрүүл ухаанаас төрөмгүй хиймэл “дэг жаяг”, мухар сүсэг тэдний отогт үйлчилнэ. Баянхонгорт нэгэн ээж хүү хоёр алтны эрэлд гарчээ. Тэр хоёрт аз нь таарсан уу, олз омог ч гайгүй байж. Ээж нь “Одоо миний хүү, болно оо. Гэртээ харья” гэхэд хүү “Ээж ээ, сүүлийн удаа ёндоогоо үзнэ” гэж гараад шороонд дарагдаж үхжээ. Хүү амиа алдсан нь нинжа нарт харин ч аз дуудаж байгаа хэрэг гэж байгаа. Хүний ёсонд баймгүй гаж үзэгдэл.

Хэдхэн жилийн өмнө 10 мянга гаруйхан байсан “нинжа” нар өнөөдөр 120 мянга хол давжээ. “Нинжа” нарын фронт өргөжин тэлэх тусам хууль бус үйлдэл газар авна, тэр хэрээр Монгол улсын үндэсний аюулгүй байдал алдагдана биш үү.

Зарлигаар дархалсан газрууд нүд хальтирам болсоор...

Нинжа нар дан алт ухдаг гэвэл эндүүрэл. Нүүрс, жонш, үнэт чулуу, чулуужсан мод, барилгын материалын түүхий эд гэх зэргээр мөнгө олж болох бүгд рүү хүрз, жоотуу барин дайрдаг. Нийслэлийн эргэн тойронд элс хайрга олборлодог 229 бичил гэх тодотголтой уурхай байгааг Улсын мэргэжлийн хяналтын газрынхан илрүүлсэн. Ихэнх нь голын сав газарт байрладаг. Хатан Туул “амь тавихад” гайхахааргүй байгаа биз.

Алтны шороон ордын үлдэгдэл дээр “дадлагажсан” нинжа нар зарлигаар дархалсан улсын тусгай хамгаалалттай, байгалийн цогцолбор газруудад халддаг болсон. Говийн бага дархан цаазат газрын Б хэсгийн Модон шанд орчмын хэд хэдэн толгодыг нүд хальтирмаар болгож орхисон. Сүүж уулын тухайд бүр хэлэх ч юм биш. Зөвхөн энэ хэсэгт гар аргаар алт олборлогчдын ухсан нүхийг булж, нөхөн сэргээхэд улсаас олон сая төгрөг зарцуулсан байх жишээний. Улсаас юу байхав, үнэндээ татвар төлөгч бидний л мөнгө.

“Нинжа” нар эвдэж сүйтгэсэн газрын хэвлийг нөхөн сэргээхийг огт хүсдэггүй. Зөвхөн нэг аймгийн нутагт олон мянган “нинжа” газрын хэвлийг эвдэж, хэдэн зуун мянган ухсан нүх үлдээдэг нь үйлдвэрлэлийн аргаар алт олборлосноос ч их хор уршиг тарьж байгаа.

Аль нэгэн компанийн хувийн лицензэт талбай руу дур зоргоороо дайрч, тонуул дээрэм үйлдэж буй явуургүй үйлдлээрээ бол “нинжа” нар юун нөхөн сэргээлт хийж, бичил уурхайг ном журмаар ажиллуулах. Уг нь саяхан Бичил уурхайн үйл ажиллагааг хуульчилсан юмсан. Гэтэл “нинжа” нар үүнийг огт сонсоогүй л тууж явна. Тэдний хагас зэрлэгшсэн ертөнцөд хууль аятайхан сурталчлан таниулах зүрх зоригтон ч ховор аж.

Ямар сайндаа Шарын голд үйл ажиллагаа явуулдаг “Буянтын хөндий-Шарын гол” төрийн бус байгууллагын тэргүүн О.Цэцэгмаа саяхан сэтгүүлчдэд “Хууль батлагдсан л гээд байгаа юм. Тэрийг нь нэг харчих юм сан” гэж хэлж байх вэ.

Орон нутгийн засаг захиргаа, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчид, малчид, “нинжа” нарын хооронд үзүүр шийдэл нь олдож өгдөггүй зөрчил их гардаг. Тиймээс “нинжа” нарын хууль бус үйлдлийг зогсоох зорилгоор “бичил уурхай”-н хэлбэрт шилжүүлж, дэг жаягжуулах ажлыг төрийн зүгээс хийгээд эхэлсэн.

Швейцарийн хөгжлийн агентлаг манай улсад “Тогтвортой бичил уурхай төсөл” хэрэгжүүлж байгаа. Үр дүнд нь 2010 оны долдугаар сарын нэгэнд УИХ Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хууль, Газрын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийг баталсан.

Үүнтэй холбогдон хэд хэдэн хуульд өөрчлөлт орно. Гол хуулиудын нэг нь Орлогыг нь тухай бүр тодорхойлох боломжгүй ажил, үйлчилгээ эрхлэгч иргэний орлогын албан татварын тухай хууль. Гэхдээ бичил уурхай эрхлэгчдэд яг хэдэн төгрөгийн татвар ногдуулах гэдэг дээр хууль тогтоогчид одоо хэр санал нэгдээгүй. УИХ-ын намрын чуулганаар энэ талаар нухацтай хэлэлцэх болов уу гэсэн хүлээлт нийгэмд бий. Улам зэрлэгшиж, нийгмийн хөгжлөөс тасарч буй “нинжа” нарыг хууль ёсны “бичил уурхайчин” болгоно гэдэг тийм амар ажил биш. Бичил уурхайн төсөл хэрэгжлээ гэхэд нөөц ихтэй газар бичил уурхай ажиллуулж байгаа хүмүүсийг “нинжа” нар давхиж ирээд зодож нүддэг бичигдээгүй хуультай. Энэ тулаанд хүний амь нас эрсдэхгүй гэсэн баталгаа байхгүй. Засгийн газар болон УИХ-ын гишүүд бичил уурхай гэдэгт тухайн орон нутгийн ард иргэд ажиллаад байх юм шиг ойлгодог. Гэтэл энэ нь амьдрал дээр биелэшгүй зүйл. Нинжа ирээд бөөгнөрөхөд сумын цагдаа битгий хэл, аймгийн цагдаа нар бүхлээрээ ирээд ч тарааж дийлдэггүй.

“Урт нэртэй хууль” ба ханган нийлүүлэгчид

Өмнө нь худалдагдсан гэх лицензүүдийг төр өөрийн мэдэлд буцаан авахдаа ямар ч хараа хяналтгүй орхисноос нинжа нар өнөө талбай руу нь үер ус шиг дайрч ордог болсон. Энэ нь хачир дээрээ төр өөрөө далд утгаараа нинжа нарт хууль бус үйлдэл хийх аятай боломж олгожээ гэж ойлгогдохоор байна. Хоосон, эзэнгүй талбай руу дайрч орсон нинжа нартай орон нутгийн бороохойноос өөр зэвсэггүй шахам хэдэн цагдаа тэмцээд тэмцээд хүч хүрэхгүй.

“Урт нэртэй” хууль цагаа олж гарлаа” гэж баярлах “нинжа” нар цөөнгүй. Хуулийн алдаа нь тэдэнд олз болон харагдаж буй хэрэг. Хуулиар 1400 гаруй аж ахуйн нэгжийн тусгай зөвшөөрөл буюу лицензийг цуцалсан. Өнөөх “чөлөөлөгдсөн” талбайнууд руу “нинжа” нар сүрэг сүргээрээ дайрч ороход бэлэн. Яагаад гэвэл, тэр “эзэнгүй“ талбайг хамгаалж, хадгалж суудаг хууль сахиулагч Монголд хэр олон билээ. Ойн хамгаалагчид хүртэл “нинжа” нартай сүлбэлдсэн энэ цаг үед.

“Нинжа” нарыг тэтгэж, тэнхрүүлдэг, амь бөхтэй оршин тогтнох гол баталгаа нь болсон хүмүүс бол мэдээж тэднийг хэрэгцээт зүйлсээр ханган нийлүүлэгчид.

Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумаас холгүй орших Хөгийн голын хөндий бол хүн хүрэхийн аргагүй. Гэтэл өвлийн идэр ёсийн хүйтэнд Хөгийн голын хавцлаас алт олдлоо гэх сургаар улаан хөлтөн хүрэмгүй тэр айхтар цавчим хавцлуудын дунд алт хайсан отог язганаж эхэлсэн. Нинжа нар хүнд хүчир хөдөлмөрийнхөө ард мэдээж архи дарс, хоол хүнсний хүчээр л гарч байгаа. 4500 төгрөгийн үнэтэй нэг шил архи тэнд 25.000 төгрөг болж нугардаг гээд бод доо. Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн Ерөнхийлөгч Д.Дамба “Би нинжа нарын отог дээр очиж чадсангүй. Амь насаа ч алдаж мэдэхээр юм. “Нинжа” нарын бусармаг үйлдлийг зогсооё гэвэл тэднийг харин хоол хүнс, хэрэгцээт зүйлсээр ханган нийлүүлэгчдийг эхлээд хүчээр тараах хэрэгтэй. Тэдэнд хуулийн хатуу хариуцлага ногдуулъя. Ходоод нь хоосон, өлсөж туйлдсан “нинжа” нар уулнаас хүссэн хүсээгүй буугаад ирнэ” гэж ярьж байв. Энэ бол “нинжа“ нарыг хөөж тараахаас ч хялбар бөгөөд үр дүнтэй “эдийн засгийн хориг арга хэмжээ”.

“Нинжа” нар дайралт хийсэн өдөр л ардаас нь фургон фургоноор архи зөөж ирдэг хүмүүс бий. Архиар хүнийг хордуулдаг ченжүүд бэлэн байж байдаг байна. Зарим тохиолдолд алт олдог нинжагаасаа илүү шагчид, хоол хүнс, биеэ үнэлэгч худалддаг хүмүүс ашиг олох нь их. “Нинжа” нар олсон алтаа ченжүүдэд өгч мөнгө олоод тэр мөнгөө архинд зориулж дуусгана. Архи уугаад эхэлсэн өдрөөсөө алт ухах үндсэн ажлаа мартаж өдөр болгон согтуу явж бусад багийн хүмүүстээ гай тарьдаг “нинжа” нар ч цөөнгүй. Тиймээс “нинжа” нарын хууль бус үйлдлийг зогсооё гэвэл хамгийн түрүүнд тэдний “ханган нийлүүлэгчид”-тэй тэмцэх хэрэгтэй.

Зуу гаруй жилийн өмнө Канадын Юкон мужийн “Клондайк” гэдэг газарт алтны солиорол газар авч, ямарч хууль журам үйлчлэхээ больж, хүчирхийлэл, архидалт хэрээс хэтэрсэн тухай алдарт Жек Лондон зохиолдоо өгүүлсэн нь бий.

Гэхдээ Канадын Засгийн газар үүнийг хуулийн далайлтаар, хүчээр л шийдсэн. Өөр арга байгаагүй. “Нинжа нарын амьдрал хэцүү, ингэж л амьдрахаас аргагүй улс” гэж манайхан шиг толгойг нь илээгүй юм. Өдгөө Канадад хүрээлэн буй орчны хууль, дүрэм журмыг маш нарийн баримтладаг. Хэрвээ алт олборлогч ямар нэг компани, хувь хүн мод огтлох, ашиглах үйл ажиллагаа явуулдаг бол нэг мод тайрсныхаа оронд гурван мод шинээр суулгах ёстой гэх зэрэг хатуу чанга хууль үйлчилдэг.

Канадын “Клондайк”-ийг санагдуулам Монгол “нинжа” нарын ертөнцөд эмх журмыг тогтоох зохицуулалтыг хуулийн хатуу зохицуулалтаар л хийж чадна.


  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

...

Домог мөрөөдлийн цэнхэр говь буюу “Их нүүдэл” далласан амьдрал тэтгэх нутаг

“Ийм халуун өдрүүдэд говь руу яваад ирэв үү” гэж найз маань гайхсан янзаар асуув. Хашир ч юм шиг, гэнэн ч юм шиг асуултад нь “Халуун байна, халуун байна, гэхдээ тэнд амьдрал ид буцалж байна” гэхээс өөр зүйл хэлсэнгүй. Өмнийн цэнхэр говь руу явах хүсэл минь хэд хоног чангаасан болоод ч тэр үү, говь нутагт хөл тавьсан даруйдаа цэнгэг сайхан агаараар нь цээжээ дүүртэл амьсгалав. Даланзадгад хотын нисэх буудлаас алс тэртээд хөхрөх Гурвансайхан уулс цаанаа л ихэмсэг. Нисэх буудал ч гэж янзтай тохилог цэвэрхэн юм. Хот руу сунасан шинэхэн засмал замаар давхих зуур яагаад ч юм ирээдүйд өрнөх нүсэр хөгжлийн далд чимээг энэ зам мэдрүүлэх шиг. Өөдлөх айл үүднээсээ гэдэг дээ. Хэдхэн жилийн дараа Өмнөговь энэ байтугай л зам харгуйтай болно. Тийм болохоор говь руу тэмүүлсэн их нүүдлийн нэг цувааны эхлэл нь энэ зам ч юм бил үү. Тэртээ далаад онд “улстөрийн эсэргүү” гэгдсэн Т.Галсан найрагчийг шийтгэх зорилгоор элсэн далай говьд цөлсөн гэдэг. Гэвч тэнэгэр говь нь тэмээчин сэхээтнээ тэтгэж, хат суусан эр хүн болгож төлөвшүүлсэн тухай домог мэт яриа бий. “Болохгүй бүтэхгүй” гэснийгээ хөөж туудаг газар нь алс хязгаар говь нутаг байсан нь одоо түүх болон үлдэх нь. “Говийн ганц айл” хэмээх алдарт найраг гарч ирэн иртэл эгэл боргил монгол айлын их говь нутгаа сахин үлдсэн ер бусын амьдралыг сониучирхах хүн тэр үед олон байсан юм.
Баян-Овоо, Заг, Сүүж, алдарт Галбын говь… Нэр нь хүртэл уярам сонсголонтой, аглаг номин говьд өнөөдөр “хайртай хүн” дэндүү олон болчихож гэсэн гашуун үнэнийг би Өмнийн говьд очсон хойноо л сонслоо. Гоморхлын аястай юм шиг хэрнээ говиороо бахархдаг, говь нутгийнхны ахуй амьдрал өөдлөнө гэдэгт итгэдэг нэгэн эрхмийн яриа. ”Говьд хүн болж төрснөөс хангайд бух болж төрсөн нь дээр” гэдэг чихэнд чимэггүй үгийг хэн гээч гайхал нь гаргаж ирсэн юм бол?! Тэр хүн лав ХХI зуунд Монголын их нүүдэл говь руу эргэнэ гэдгийг тааварлах сөхөөгүй явсан биз. Голоод орхидог байсан говь нутаг чинь Монголын ирээдүй болох гээд байна, эрхэм анд минь. Үүц баялгаа задлаа ч үгүй байхдаа л Өмнөговь гэдэг нэр дэлхийн чихийг алт болголоо. Удахгүй Солонгост мөнгө олохоор одогсдын цуваа баялагт тэмүүлсэн нүүдэл дунд саарч, анир чимээгүй, аглаг зэлүүд нутаг хэдхээн жилийн дараа үйлдвэрийн хүчит нүргээн, галт тэрэгний гавшгай хурдаар солигдон үй түмэн хүмүүсийн амьдрал буцалсан шинэ талбар болон хувирах нь. Залуус гэр бүлээрээ, анд нөхдөөрөө говь нутагт амьдрал бий гэдэгт итгэн, хүлгийн жолоогоо Өмнөговь руу хэдийнэ хандуулжээ.
Их нүүдлийн шинэ давалгаа
Уурхай дагасан амьдралын эхний үр өгөөжийг Цогтцэцийчүүд амсаж сууна.
“Ажилгүй хүмүүсээ яах билээ” гэж гайхшаа барж байсан нь ердөө хоёр жилийн өмнөх явдал, одоо бол хуучирсан дурсамж. Алслагдсан, бөглүү нэрийг олон жил зүүсэн энэ сум өдөр ирэх бүр өнгө засч, ганц Цогтцэций ч гэлтгүй Даланзадгад, Баян-Овоо, Манлай зэрэг таван сумын иргэд “Энержи Ресурс” компанийн ажилчдын ихэнх хувийг бүрдүүлжээ. Эхэндээ “Энержи Ресурс”-ийнхэн орон нутгаас 20-иос доошгүй хувийг ажлын байртай болгоно гэж төлөвлөж байж. Харин “Ухаа худаг” төсөл эхэлсэн жил хүрэхгүйн хугацаанд нутгийн иргэдийг мэргэжшүүлэн ажилчдынхаа 40 гаруй хувийг Өмнөговиос бүрдүүлжээ. Лав л Цогтцэцийчүүд ажилгүй гэх зовлонгоос бүрэн ангижирсан гэнэ. Ажилчдын хотхон Галерей кэмпэд байрлах зуураа хэд хэдэн хүнээс “Хаанаас ирээд ажиллаж байгааг нь” лавлавал ямар ч эргэлзсэн зүйлгүй ”Цогтцэцийгээс” гэж хариулах. Нэг хэсэг Цогтцэций сум эзэнгүйдэх аюул нүүрлэж байсан бол одоо эндхийг чиглэгсдийн тоо бараг гэрлийн хурдаар нэмэгдэх болжээ.
Л.Энхжаргал гэгч бүсгүйтэй уулзах боломж олдов. Манлай сумаас Цогтцэцийд ирээд амьдрал ахуй нь дээшилж яваа жирийн л эмэгтэйчүүдийн нэг. Одоо тэрээр “Ухаа худаг” уурхайд шинэ цагийн “үлэг гүрвэл” гэгдэх аварга белаз жолоодож байна. -Эмэгтэй хүнд дэндүү ахадсан ажил биш үү? гэж түүнээс асуухад,-Үгүй дээ, би энэ ажилдаа маш дуртай. Сайн жолоодоод сурчихвал илүү том белаз жолоодоно” хэмээн итгэлтэй нь аргагүй хариулав. Орхон аймгийн уугуул, Н.Наран-Эрдэнийн гэр бүлийнхэн энд амьдралаа цоглоохоор иржээ. Нийслэлд Уул уурхайн сургуулийн уулын ашиглалтын инженер мэргэжлээр дүүргэсэн залуу “Цогтцэцийд очсон байхад ажил олдож л таараа” гэж зүтгэсээр байгаад хүрч ирсэн тухайгаа ярьж байна. Алс говь нутагт халбага сэрээ, аяга энэ тэрхэнтэй л ирсэн тэр хоёр анх айлын хажуу гэр хөлсөлж амьдарч байж. Одоо тэгвэл Н.Наран-Эрдэнэ уурхайн хүнд машин механизмын оператор болчихсон, хэнээс ч дутагдахааргүй сайн, сайхан амьдарч явна.
Цогт-Овоо сумын уугуул С.Пүрэв-Очир, түүний гэргий Б.Энхсувд гэж шижигнэсэн залуу гэр бүл. Пүрэв-Очир өөрөө уурхайд операторчин, харин эхнэр нь Оффиснет компанид ажилладаг ажээ. Морин хуур урлах хообийтой тэрээр анхлан уурхайн лабортарийн дээжигчээр ажиллаж байж. Одоо тэрээр “Би жижиг оврын машин унаж явсан болохоос биш 773 белаз жолоодож ч үзээгүй хүн. Бүх зүйлийг эхнээс нь сурсан” хэмээн ярив.
Ажиглаад байхнээ, Цогтцэцийчүүд шинэ юм сурч мэдэх зорилго тэмүүллээр дүүрэн, эрвийх дэрвийхээрээ зүтгэж байна. Яваандаа энэ сум баруун бүсийн хөгжлийн төв болох гэж байгаа учраас ажилгүй гэж гараа хумхин суух хүн ер алга.
Монгол залуус орчин үеийн техник технологиудыг амархан эзэмшдэг нь гадаадын мэргэжилтнүүдийн сэтгэлд их хүрдэг байна. Ямартаа л “Монголчууд өөр юм аа. Хүн хэлээгүй, заагаагүй байхад л харж зогсож байгаад сурчих юм гэж гадаад багш нар шагширдаг” хэмээн Ухаа худаг уурхайн засварын төвийн мастер Ц.Ууганбаатар хэлж байхав. Өмнөговь аймагт ажил олдохгүй биш, харин ч цалингийнх нь хэмжээгээр байгаа ажлаа голох хандлага бий болсон тухай нутгийн нэгэн хүнээс сонслоо. Манай улсын аль суманд байдаг ажилгүй, налайсан хүмүүсийг Ханбогд, Цогтцэцийгээс олж харна гэвэл бүтэхгүй гэж тэрээр хэлж байна. 1960-70-аад онд Эрдэнэтийн чиглэсэн их нүүдэл дундаас, “Эрдэнэтийн овоо өнгөтэй байна
Энэ зууны царай байна аа гэсэн дуу цуурайтсаар өнөөгийн Орхон аймаг сүндэрлэн боссон. Эрдэнэтийн Хүдрийн ил уурхайн дарга Н.Бямбадорж “Намайг сургуулиа төгсөөд энд ирж байхад нэг ч айл байгаагүй. 30-хан жилийн дотор ингэж хөгжих гэж” хэмээн хэлж байсан нь санаанд үлджээ.Аагим халуун өдөр хэрнээ хуурай шороогоор шуурсан саяхны нэгэн өдөр Цогтцэцийд 150 айлын орон сууцны шав тавих ёслол болов. Газар ухагч хүчит трактор эхний хорооллын суурийг тавих ёс үйлдэн аврага шанагаараа шороо хутгах мөчид Цэцийчүүд ер бусын хөөр догдлолд автсан нь илт. Говь нутгийг бараадаж ирсэн дээ алдсангүй ээ гэж, миний архан талд зогсож буй нэгэн залууг хэлэхэд хажуудах нь “Харин тийм ээ. Удахгүй Цэций хороолол баригдаад ирэхээр бидний араас өч төчнөөн залуус говь руу шилжиж ирэх байх. Хаана амьдралын сайхан орчин бүрдэнэ, тэр рүү хүн тэмүүлдэг хойно доо” гэж шивэгнэх аядан хариулав. Говь руу.. Энэ үг шинэ цагийн залуусын уураг тархинд ийнхүү сууж эхэлж байна.
Цогтцэций хот болж өргөжихөөр төмөр зам, дэд бүтэц гээд бүтээн байгуулалт хар аяндаа өрнөнө. Тэр бүхэнд ажиллах орон тоо хэрэгтэй. Ойрын хугацаанд шинээр 1500-3000 хүн Цогтцэцийд ажлын байртай болох нь гэсэн судалгаа ч гарчээ.
Говь рүү чиглэсэн нүүдлийн цуваа ойрын хэдэн жилд бүр эрчимжих нь тодорхой аж. Олон улсын судалгааны Касталиа байгууллага “их нүүдэл”-ийг урьдчилан харсны дүнд Ханбогд суманд хүн амын өсөлт ихээхэн мэдрэгдэхийг тооцоолжээ. Уг судалгаагаар бол Оюутолгой уурхайн ажил байгаа энэ үед 3000 хүн, дараагийн гурван жилд энэ тоо 12000-д хүрч, улмаар 15 жилийн дараа гэхэд 20000 болж нэмэгдэх тооцоог гаргажээ. Үүнийг хүн амын бүтцээр нь авч үзэх юм бол нийт хүн амын 3000 орчим нь сумын оршин суугчид, 1000 гаруй нь уурхайчид, 4000 орчим нь уурхайчдын гэр бүлийн гишүүд, 4000 орчим нь шилжин ирэгсэд байх гэнэ. Энэ мэтээр их говь нутагт яваандаа хүн амын тодорхой төвлөрөл үүсэх нь эргэлзээгүй болжээ. Гадны орны нэгэн жишээг дурьдахад, Индонезийн зэс алтны Гразберг уурхайг анх нээгдэхэд онгон зэлүүд энэ нутагт хэдэн зэрлэг ан амьтан, урц овоохойд амьдардаг цөөхөн тооны хүн л амьдардаг байж. Харин уурхайг 30 гаруй жил олборлосны дараа орд дагасан томоохон хот үүсч, өнөөдөр 100 гаруй мянган хүн амтай болсон байна. Индонезийн Жакарта болон бусад мужаас Гразберг руу чиглэсэн хүн амын томоохон нүүдэл бий болжээ, яг л манай Монголд болж байгаа их нүүдэл шиг.

Ханбогд сумыг 30-50 мянган хүн амтай хот болоход “Оюутолгой” ХХК-ийн зүгээс шат дараатай ажлууд хийхэд бэлэн гэж нэгэн удирдах ажилтан нь мэдэгдэж байсан. Тэгвэл Ханбогдод нь хөгжил төвлөрөхөөр Манлай, Баян-Овоо нь бас өргөжих нь мэдээж.
2015 он хүртэл говийн бүсэд хэрэгжих “Оюутолгой, Тавантолгойн уул уурхайн олборлох болон боловсруулах үйлдвэрийг түшиглэн бүс нутгийн дэд бүтцийг хөгжүүлэх хөтөлбөр”-т тусгаснаар бол Өмнөговь, Дундговь, Дорноговь, Говьсүмбэр аймгийн хэмжээнд нийт 150 орчим мянган иргэн оршин сууж байна. Хэдхэн жилийн дотор энэ тоо хэрхэн нэмэгдэхийг одоогоор яг таг хэлдэг хүн байхгүй. Зөвхөн Өмнөговь аймагт гэхэд 2008 оны эцсээр 47740 хүн амтдарч байсан бол өнөөдөр 51800-д хүрчээ. Хоёрхон жилийн дотор хүн ам нь 10000-аар нэмэгдэж. Энэ нь хот газраас говь руу шилжин ирж буй хүмүүсийн тоо. Говь нутагт ийнхүү хөл хөдөлгөөнд орж эхэллээ. “Говийн ганц айл” гэж хэмээгдэн цагт “эзэнгүйрэх” шахсан домог мөрөөдлийн цэнхэр говьд нүүдэл дагасан амьдрал буцалж байна. “The Mongolian mining journal” дараа дараагийн дугаартаа “Говь руу нүүж байна” булангаа үргэлжлүүлэх болно


2010.07.09

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

...




“Орон нутгийн хэвлэл мэдээлэл” хэмээх халуун ам бүл өнөржсөөр....

Талархал хүлээсэн “Хуулийн төсөл”
Цагаан ордны тэргүүн Барак Обамад сенатч Б.Кардины санаачилсан хуулийн төсөл ихэд таалагджээ. Яг энэ “сэдвээр” Сенатын танхим халуухан хэлэлцүүлэг өрнүүлэх гэж буйг хэвлэлүүд мэдээлжээ.“Сониныг сэргээх тухай” буюу “Newspaper Revitalization act” хуулийн төсөл боловсруулснаа зарласнаас хойш Мэриленд мужийн эрхэм сенатчид хэвлэлийнхэн “хайр зарлах” нь холгүй байгаа юм. Өнөө маргаашгүй дампуурлын ирмэгт байгаа сонины эрхлэгч нар хүртэл түүн рүү талархлын үгтэй цахим захидлаа илгээсээр. Ямар сайндаа Барак Обама хуулийн төслийг яаралтай баталж өгөхийг хууль тогтоогчдод уриалж байх вэ. Интернэтийн хурдад ялагдан, санхүүгийн асар их хохирол амсч, уншигчдын арми нь өдөр өдрөөр суларсаар байгаа хүчирхэг сонинуудыг аврах талаар Америкийн хэвлэлийн магнатууд ойр ойрхон хэлэлцүүлэг өрнүүлэх болов.Ноднин өдийд санагдана, АНУ-ын орон нутгийн шилдгийн шилдэг сонин “The Tuscon Citizen”-ний удирдлага гэнэтийн гэмээр мэдэгдэл хийхдээ “Энэ сонин интернэт хувилбарт үүрд шилжлээ” хэмээн нулимс унагаж билээ. Холын Америкийн жишээг Монголд наалдуулах гээд үзье. Яг өнөөдөр Монголын нийт хүн амын 30 хувь нь шуурхай мэдээллийг илүүд үзэж, онлайн мэдээллийн байнгын хэрэглэгч болжээ. “Та сонин хэвлэл хэр их уншиж байна” гэсэн хоргүй асуултыг гудамжинд яваа хэн нэгэнд тавихад “За, бараг зав гарахгүй юм даа. Ихэнх мэдээллээ хэдэн сайтаас авч байгаа“ гэж хариулах вий. Гэхдээ Улаанбаатарын сонин борлуулах цэгүүдийг “чимдэг” элдэв хэвлэлийн тухай энд өгүүлэхээ азная. Орон нутгийн хэвлэл мэдээлэл гэх бүхэл бүтэн цогц ойлголтыг Монголын сэтгүүл зүйгээс салгаж ойлгохын аргагүй учир энэ сэдвийг хөндье. Тэд бол шинэ цагийн дуу хоолой юм.
“Сонин маань хэзээ ирэх бол”…
Ингэж хүлээхээ болиод, интернэт рүү хэдхэн минут ороод л хорвоогийн олон өнгөт мэдээллийг авчих чадвартай болжээ, орон нутгийнхан. Хэвлэлийн хүрээлэнгийн судалгаанаас үзвэл, интернэт хэрэглэгч гурван хүний нэг нь Улаанбаатарт, 10 хүн тутмын нэг нь хөдөө орон нутагт байна. Ерөөс орон нутгийн мэдээллээ авдаг хоёр гол суваг нь телевиз, интернэт хоёр аж. Эндээс сонин хэвлэл үүргээ яагаад сайн гүйцэтгэж чадахгүй байна вэ гэсэн асуулт гарна биз. Хариулт маш энгийн буюу аймгийн төвөөс сум, сумаас баг, багаас малчны гар дээр захиалсан хэвлэлийг нь хүргэж өгдөг албан ёсны дэд бүтэц одоо хэр хөгжөөгүй. Тиймдээ ч хөдөөгийн иргэд “Нийгмийн хөгжлийн хурд минут, секундээр хэмжигдэж буй энэ глобал эрин үед хөдөө нутагт сонин хэвлэл найдвартай хүргэдэг түгээлтийн системийг боловсронгуй болгох ёстой” гэж ярьж байна. Жаахан онолдож хэлбэл, орон нутгийн хэвлэлийн ертөнцөд “зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлтийн зарчим” алдагдаад байх шиг. Иргэдийн мэдээлэл авах хамгийн хүртээмжтэй хэлбэр нь сайтууд. Хөдөө, орон нутагт хамгийн хүртээмжтэй 15 вэб сайтыг “www.olloo.mn”, www.gogo.mn тэргүүлж буйг судалгаа харуулж байна.
Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг хамгийн олон хэвлэлтэй нь
Сонгууль дөхөөд ирэхээр хаанахын харъяалалтай нь мэдэгдэхгүй сонин, сэтгүүл борооны дараах мөөг шиг гараад ирдэг гэж найз маань учирлаж байв. Хамгийн хачирхалтай нь сонгууль дуусмагц тэдгээрийн нэлээд нь усанд хаясан чулуу шиг алга болчихдог гэнэ. Иймэрхүү байдлаас болоод хөдөөгийн зарим уншигч сонин хэвлэлд нэг л элэггүй болчихож. Захиалж уншиж байсан сонин нь гэнэт “дампуурчихаар” яалтай ч билээ. Гэхдээ өнөөдөр хэвлэл мэдээллийн хүчирхэг баг зөвхөн орон нутагт л бий. Хэвлэлийн хүрээлэнгийн Мэдээлэл судалгааны албанаас эрхлэн гаргасан “Монголын хэвлэл мэдээлэл-өнөөдөр” товхимолд “2009 онд манай улсын нийт мэдээллийн хэрэгслийн 34 хувь буюу 116 нь орон нутгийн мэдээллийн хэрэгсэл байдгаагаас 48 нь радио, 40 нь телевиз, 28 нь сонин” гэжээ. Сонины тоогоороо Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг тэргүүлдэг аж. Уншигчдын талархлыг хүлээсэн, байнгын захиалагчтай, идэвхтэй гардаг “Монгол говь”, “Архангайн амьдрал”, “Баянхонгор таймс”, ”Сэлэнгийн мэдээ”, “Шинэ мэдээ” зэрэг чөлөөт хэвлэл цөөнгүй. Нийтлэлийн бодлого нь мэдээж бүс нутгийн хөгжил, орон нутгийн иргэдийн ахуй амьдралыг сурвалжлан бичихэд чиглэж байгаа. Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн шилдэг сониноор хоёр ч удаа шалгарсан, “Дорнод” сонины эрхлэгч Б.Туяа нэгэн ярилцлагадаа “Орон нутгийн сонин бол олон түмэнд зөвхөн орон нутгийн мэдээллийг л хүргэх үүрэгтэй. Тэртээ тэргүй олон тооны өдөр тутмын сонин хүрээд ирж байхад бид адилхан мэдээлэл гаргаад яахав дээ. Орон нутгийн сонины үүрэг нь нутагтаа ажиллаж амьдарч буй хүмүүс хаана, юу болж вэ гэдгийг мэдэхийг илүүд үздэг” хэмээн онцолжээ. Энэ бол орон нутгийн хэвлэлийн үүргийг цөөн үгэнд маш тодорхой базаад хэлчихсэн үг. Өмнөговь аймгийн “Монгол говь” сонин “Говь нутгаа хөгжүүлье” гэсэн уриатай ажиллаж байна. Оюутолгой, Тавантолгой зэрэг дэлхийн хэмжээнд яригдаж байгаа баялаг ордуудыг түшиглэн бүс нутгаа хөгжүүлэх талаар тус сонин олон жинтэй өгүүллийг нийтэлж буй. Орон нутгийн сонинууд голдуу 10-14 хоногийн давтамжтайгаар нэг удаагийн гаралтаар 400-1500 хувь хэвлэгддэг. Тэгэхээр нэг аймаг 70.000-80.000 хүн амтай гээд бодохоор 1500 ширхэг гэдэг хаана ч хүрэхгүй, зөвхөн хэдхэн байгууллагаар тараагдаад дуусах тоо. Гэхдээ орон нутаг оюун сэтгэлгээгээ цэнэглэх хэвлэлтэй байна гэдэг сайхан хэрэг ээ. Хотод өдөр тутмын сонин хамгийн хүртээмжтэй байхад хөдөө, орон нутагт 7-10 хоног тутмын буюу шар сонинууд илүү хүртээмжтэйг судлаачид тогтоож. Тэгвэл хот, хөдөөг хамарсан хамгийн хүртээмжтэй сониноор “Өдрийн сонин” тодорчээ. “Өдрийн сонин” нэг өдрийн 10000 дугаар хот, хөдөө ялгаагүй уншигчдын гар дээр очдог аж.
Суваг солигч
Миний бие нэгэн удаа Төв аймгийн Жаргалант сумд амьдардаг танилындаа зочилсон юм. Үндэсний телевизээ үзээд сууж байтал гэнэт суваг өөрчлөгдөн TV5-ийн мэдээний хөтөлбөр гараад ирэх нь тэр. “Энэ юу болж байна аа. Хэн сольчихов” гээд гэрийн эзнээс гайхан асуутал мань эр “Сумын зурагтын антенн дээр суудаг ах л сольчихгүй юу. Тэр хүссэн үедээ суваг солино. Түүнийг нь бид хүссэн хүсээгүй үздэг юм” хэмээн хээвнэг хариулж билээ. Хөдөө, орон нутгийн зарим иргэд телевизийн мэдээллээ иймэрхүү “сонголтгүй” хэлбэрээр хүлээн авч байна.Өнөөдөр телевиз, радиогүй аймаг гэж үгүй. Хөвсгөл 14, Дорнод 11, Дархан-Уул, Орхон аймаг тус бүр 9 телевизтэй болсон нь одоогоор хамгийн өндөр үзүүлэлт. Харин үндэсний хэмжээнд нэвтрүүлгээ цацаж байгаа томоохон телевизүүд гэвэл МҮОНТ, MN-25-р суваг, UBS, ТВ5, ТВ9, Боловсрол суваг гэсэн цөөн хэдэн телевиз л бий. Ерөнхийдөө бол Улаанбаатар хотод 24, хөдөө орон нутагт 44 телевиз нэвтрүүлгээ хүргэдэг гэж Хэвлэлийн хүрээлэнгийн судалгаанд дурджээ. Эндээс харахад орон нутагт нэлээд олон телевиз үйл ажиллагаа явуулж байгаа мэт. Гэтэл яг газар дээрээ хамрах хүрээ нь хязгаарлагдмал, зөвхөн аймгийн төвийн хэмжээнд нэвтрүүлгээ цацдаг гээд чамгүй бэрхшээл учирдаг байна. Орон нутгийн телевизүүдийн нэвтрүүлэг цацалтын цаг гэж үнэхээр чамламаар. Улаанбаатарт 24 телевиз долоо хоногт 2644 цагаар нэвтрүүлэг цацаж байхад хөдөө орон нутагт 281 цаг л ногддог. Үнэхээр хангалтгүй. Нэг үеэ бодвол хөдөөгийн малчин айлууд гаднаа салхин сэнс бүхий бага оврын антенн суурилуулчихаад зурагтын мэдээгээ үзчихдэг болсон. Зарим нь бүр утасгүй интернэтэд холбогдоод алс холын Солонгост байгаа хүүхэдтэйгээ мэйлдэж суудаг малчид ч бий. Телевизүүд сүүлийн үед хөдөө нутагт анхаарлаа хандуулдаг болжээ. Орон нутгийн амьдралыг орхигдуулдаггүй хамгийн мэдрэмжтэй телевиз нь ТВ9 гэж хөдөөгийн иргэдийн ярихыг би олон удаа сонсч байв. ТВ9 хөдөө орон нутгийн сурвалжлагчдын “Инфо” сүлжээг Монголын телевизийн ертөнцөд анх удаа байгуулсан. Маш хүчирхэг сүлжээг тогтоож чадсан. Тэр ч утгаараа хөдөөгийн иргэдийн үзэх дуртай телевиз болжээ. “Боловсрол суваг” ч гэсэн малчдад зориулсан цуврал нэвтрүүлгүүд бэлтгэж, цаг агаарын мэдээг маш дэлгэрэнгүй, сонирхолтой хүргэж байгаад хөдөөгийнхөн ам сайтай байдаг юм билээ. МҮОНТ бол том айл. Хөдөө орон нутгийн иргэдэд тус телевиз хамгийн чанартай, бодитой мэдээлэл өгч байгаа. Гэхдээ хамгийн гол дутагдал нь орон нутагт өөрийн гэсэн сурвалжлагчгүй. Энэ нь төсөв санхүүтэй холбоотой байдаг биз ээ.Хөдөө, орон нутагт кабелийн телевизүүд нэлээд олноор байгуулагджээ. ”Болор утас”, “Миний Монгол”, “Алтанговь” гээд нэрлээд байвал цөөнгүй. Бүгд л өөр өөрийн гэсэн өнгө дуу хоолойтой. Энэ мэтээр орон нутгийн “мэдээлэлжих” орчин бэхэжсээр байгаа юм. Радио шиг бага зардалтай хэрэгсэл байхгүйТийм ээ, хамгийн бага зардалтай хэрнээ хамгийн их мэдээлэл агуулдаг хэрэгсэл нь радио. Улсын хэмжээнд өдгөө нийт 74 радио үйл ажиллагаа явуулдаг хэмээн Монголын Хэвлэлийн хүрээлэнгийн судалгаанд онцолжээ. Улаанбаатар хотод 23, орон нутагт 50 радио одоогоор үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж. “Боржигон нутаг”, “Бурхантын цуурай”, “Эрдэнэсийн гайхамшиг”, “Говийн долгион” гээд нэр нь хүртэл чихэнд сонсголонтой FM-үүд олноор байгуулагдсаар байгаа юм. Эдгээр радио зөвхөн аймгийн төвд нэвтрүүлгээ цацдаг гэвэл хэтэрхий өрөөсгөл болно. Ялангуяа Дорнод, Хэнтий, Сүхбаатар аймгийн FM радио хэд хэдэн сумдыг мэдээллээр хангаж байна. Өнгөрсөн өвлийн зуднаар хотоо харлуулчихалгүй авч үлдсэн малчдын дийлэнх нь радиогийн байнгын сонсогчид байсан тухай яриа байдаг. Хашир малчид өөрт ашигтай мэдээ, мэдээллийг бусдаас түрүүлж авч, түүнийгээ амьдрал дээрээ ашиглаж чадаж буйн давуу тал энэ.Одоогоор улсын хэмжээнд хамгийн идэвхтэй нэвтрүүлгээ цацаж байгаа нь Монголын радио. Монголын радио хөдөө орон нутагт өөрийн гэсэн сурвалжлагчтай, хөдөөгийн иргэдэд зориулсан мэдээ, мэдээллийн тогтмол цагтай, цацалтын хүрээ өргөн зэргээрээ бусад радиогоос эрс ялгардаг. Орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн ам бүл ийнхүү өнөржихийн хэрээр бас залуужиж байна. Сэтгүүл зүйн сургуулиа дөнгөж дүүргээд өсч төрсөн нутагтаа очиж ажиллахаар явж байгаа залуусыг хараад талархах сэтгэл төрдөг юм. Тэд орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн салбарт шинэлэг өнгө аяс оруулах нь дамжиггүй ээ. Энд нэгэн зүйлийг онцлох нь зүйтэй болов уу. “Хөгжлийн төлөө сэтгүүл зүй” ТББ алс хязгаар нутгийн хахир өвлийн хүйтэнд ч нар төөнөсөн зуны шатам халуунд ч дэвтэр, үзэг хоёроосоо үл салан сэтгүүл зүйдээ үнэнч зүтгэж яваа зуу зуун сэтгүүлчдээ дэмжиж ажиллана. Шинэ цагийн сэтгүүл зүйн дуу хоолой ”www.journalism.mn” сайт чухамдаа хөдөөгийн сэтгүүлч таны үгээ чөлөөтэй илэрхийлэх талбар юм. Орон нутгийн хэвлэл мэдээллийнхэнд зориулсан манай сургалт эхлэх гэж байна.
Өмнөговь, 2010.06.14

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

...




81 хуулийн их цэвэрлэгээ буюу бизнест ээлтэй орчин

2010 он бизнесийнхэнд ээлтэй байх нь. Энэ чиг рүү урсах эерэг мэдээллүүдийн араас Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн “Бизнесийн орчныг шинэ шатанд гаргах нь ТОП аж ахуйн нэгжүүд, та бүхний үүрэг шүү” гэсэн нь илүү үнэ цэнтэй сонсогдож байна. Басхүү энэ онд л санхүү эдийн засгийн байдал бүрэн тогтворжиж, дараа жилээс сэргэлтийн шатандаа шилжинэ гэсэн Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хорооныхны мэдэгдэл ч өөдрөг мэдээлэл. Улсын төсвийн 80 хувийг үүрдэг хувийн хэвшлийнхэн хууль эрх зүйн орчинд үүссэн илүүдэл ачаагаа хөнгөлөх таатай үе ирж байна. Үндэсний компаниудаа хөрөнгийн зах зээлд гаргаж, тэдний хувьцаа эзэмшигчдийг хамгаалах төрийн бодлогод “Компанийн засаглалын үндэсний хөтөлбөр” жин дарна гэх найдвар бизнес эрхлэгчдэд төрж эхэллээ. “Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жил”-ийг үүнээс ч илүү үр дүнд хүргэх цараатай бодит ажил бол Хууль зүй, дотоод хэргийн яам, Монголын Худалдаа аж үйлдвэрийн танхим болон Ажил олгогч эздийн холбоо, Германы техникийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэгийн хамтран явуулж буй “Их цэвэрлэгээ эхэллээ” аян. 2009 оноос гараагаа эхэлсэн энэ нүсэр ажил “Эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн эрх зүйн орчныг баталгаажуулах” төслийн хүрээнд хэрэгжиж байгаа юм. 2011 он гэхэд нийгэмд мэдрэгдэх эхний үр дүн гарч эхэлнэ. “Их цэвэрлэгээ”-ний оргил үе нь энэ жил. Тиймээс ч эхний ээлжинд Монгол Улсад мөрдөж байгаа 400 гаруй хуулиас эдийн засаг, иргэний холбогдолтой 81 хуулийг сонгон авч, хийдэл, зөрчил, давхардлыг арилгах зорилгоор Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнд 21 судлаачаас бүрдсэн Ажлын хэсэг ажиллаж байна. Иргэдийг чирэгдүүлдэг, хүнд суртлын сүлжээ үүсгэдэг нийтээр дагаж мөрдөх журмуудыг “устгая” хэмээн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Засгийн газрын тэргүүн байхдаа олны нүдэн дээр цаас урж байсныг санаж буй биз ээ. Улсын хэмжээнд тогтоосон 4316 дүрэм журмаас 2175 нь өдий хүртэл холбогдох яаманд бүртгэгдээгүй, ердөө 1211 нь хүчин төгөлдөр хэрэгжиж буй гэнэ. Хувийн хэвшлийнхэн бухимдахаас аргагүй дүр зураг байгаа биз. Бизнесийн эрх зүйн харилцааг зохицуулдаг 81 хуулиас жишээлэхэд зөвхөн Ашигт малтмалын тухай хуулиас 41 хийдэл, 17 зөрчил, 48 давхардал илэрчээ. УИХ-ын хаврын чуулганаар Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах эсэх талаар олон талт санаа бодол уралдаж буй энэ үед дээрх жишээ том сануулга байх ёстой. Бусад хуулийн тухайд ч иймэрхүү. Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй “Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жил”-ийн хамгийн үр ашигтай, 100 хувь биелэгдэх ажил бол “Их цэвэрлэгээ” гэж Ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооны Бодлого, ерөнхий зохицуулалтын газрын дарга Ж.Мөнх-Эрдэнэ итгэлтэйгээр хэллээ. Зөвхөн шинэтгэлийн жилийн хүрээнд дээрх дөрвөн байгууллага хэрэгцээгүй заалтуудтай, хийдэл давхардал ихтэй дүрэм журмуудыг 50 хувиар цөөрүүлэх зорилт тавиад одоогоор 31 хувиар бууруулчихаад байгаа нь үнэхээр өндөр үзүүлэлт хэмээн Хууль зүй, дотоод хэргийн яамныхан үнэлж байна. Дээрх 81 хуулийг бүрэн дүүрэн эмхэлж цэгцэлбэл хувийн хэвшлийнхэнд үргэлж тулгардаг элдэв хүнд суртлаас ангижирч, бизнесээ цаг хугацаатай өрсөж явуулах боломж бүрдэнэ. Тэр хэрээр компаниудын мөнгөний сав нь арвижина. Бүр томруулж хэлбэл улсын төсөвт их хэмжээний мөнгө хуримтлагдах сайн талтай. Гадаадын бизнес эрхлэгчдийн Монгол дахь хөрөнгө оруулалт ч идэвхжих болов уу. Эдийн засгийн “цусны эргэлт”-ийг сайжруулахад нөлөөлөхүйц гол хуулиудад анхаарлаа хандуулж ажиллаж буй нь ийм учиртай. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн талаар төрөөс баримтлах бодлого гэж бий. Дээр нь Концеccийн тухай хууль батлагдаад удаагүй байна. Үүнтэй холбогдуулан Ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбоо Төрийн өмчийн хороотой санамж бичиг үйлдэж, төр хувийн хэвшлийн түншлэлийг дэмжихээр ажиллаж эхэллээ. Энэ нь хувийн хэвшилд төрийн оролцоог нэмэгдүүлнэ гэсэн ойлголт биш. Нэгнийгээ сонсч, харилцан ойлголцох хамгийн дөхөмтэй арга нь энэ ч байж мэднэ. Түншлэлийн механизм зөв явбал хувийн хэвшлийнхний хүсээд байгаа тэр капиталист нийгэм жинхэнэ ёсоор бүрэлдэнэ гэж бизнес эрхлэгчид үздэг юм билээ.Германы “малгай хууль”-ийн туршлага Монголд Хуулийн “Их цэвэрлэгээ”-г тав таван жилээр төлөвлөж хийдэг гадны жишиг байдаг аж. Хууль эрх зүйн орчноороо дэлхийд гайхагддаг Германд яг ийм систем үйлчилдэг. Хууль тогтоомжийн “цоорхой” гаргахгүй байх асуудлыг зохицуулсан “малгай хууль” гэсэн ойлголт бий. Энэ нь нэг тодорхой хуулийг “малгай”-лаад түүн доторх зүйл заалтуудад засвар хийнэ гэсэн үг. Дэлхийн II дайнаас хойш Герман улс хууль эрх зүйн орчноо сайжруулахын тулд “Их цэвэрлэгээ” аяныг гурван ч удаа хийжээ. Тэд эл нүсэр ажилд эрдэмтэн мэргэд, хувийн хэвшлийнхнээ татан оролцуулж, санал зөвлөмжийг нь авч, хуулийн төсөлдөө тусгажээ. Хууль эрх зүйн орчноо тав таван жилээр шинэчилж ирсэн бэлэн туршлага манайд хэрэгтэй. Бас нэг зүйлийг онцолж хэлэхэд Германы Бундестаг буюу парламент нь нийт гишүүдийн таван хувийн дэмжлэгийг авсан хуулийн төслийг л хэлэлцдэг байна. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хуулийн төсөл нь дор хаяж 48-50 гишүүний дэмжлэг авч байж парламентаар хэлэлцэх шатанд очдог хатуу хяналттай. Харин Монголд бол УИХ-ын гишүүн дангаараа хууль санаачилж болдог. Д.Бат-Эрдэнэ гишүүний санаачилсан “Урт нэртэй” хуулийн амьдрах чадвар сул байгаа нь үүнтэй холбоотой гэж бизнес эрхлэгчид шүүмжилдэг. Гэхдээ Монголын хууль эрх зүйн орчин капиталист нийгмийн арвин баялаг туршлагатай Германыхаас тэс өөр. Монгол Улс 1990 онд капиталист нийгэмд хөл тавихдаа цоо шинээр хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх шаардлага тулгарсан. Ингэхдээ алдсан оносон зүйл ч их бий. Тиймээс тухайн хуулийг парламентаар батлахаас өмнө үр дагаврыг сайн тооцохын тулд Хууль зүй, дотоод хэргийн яам тодорхой аргачлал боловсруулжээ. Аргачлалын шалгуурыг хангаагүй хуулийн төслийг парламентаар хэлэлцүүлэх шаардлагагүйгээр наана нь өөрчилж, засах боломж бүрдэх юм байна. Бизнес эрхлэгчид ээ, таны санал одоо л хэрэгтэйОндоо багтааж 81 хуультай холбоотой саналуудыг хувийн хэвшлийнхнээр хэлэлцүүлэх ббөгөөд тэднээс гарсан саналуудыг Эздийн холбоо Хууль, зүй дотоод хэргийн яаманд хүлээлгэн өгч байгаа аж. Хэдийгээр холбогдох дөрвөн байгууллага хууль журам цэгцлэх ажлыг 31 хувийн амжилттай хийж чадсан ч цаана нь өч төчнөөн техникийн шинжтэй цэвэрлэгээнүүд хийгдэхийг үгүйсгэхгүй. Тэр үед ч бизнес эрхлэгчдээс дахин санал зөвлөгөө авах юм байна. Цэвэрлэгээний ажлын явцад төрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай харьцах нь хамгийн том бэрхшээл учруулж байна гэж Иргэн, эдийн засгийн хууль тогтоомжийн давхардал, зөрчил, хийдлийг илрүүлэх, тэдгээрийн уялдаа холбоог сайжруулах Ажлын хэсгийнхэн хэлж байгаа юм. Бизнес эрхлэгчид “Хууль эрх зүйн орчин муу байна” гэж ерөнхийлөн ярихаасаа илүүтэй яг энэ үед л тухайн хуулийн зүйл заалтын талаар тодорхой санал бодлоо бидэнд илэрхийлээсэй хэмээн Ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооныхон хүсч байгааг уншигчиддаа уламжилъя.Ажлын хэсгийнхэн энэ ондоо багтааж үлдсэн 47 хуулийг цэвэрлэж, тайлангаа Хууль зүй дотоод хэргийн яаманд төлөвлөгөөнд заасан хугацаандаа хүлээлгэн өгөхөөр төлөвлөөд байна. Мөн 2008 онд бичсэн 34 хуульд холбогдох нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг боловсруулж, УИХ-д өргөн мэдүүлэх юм байна. 81 хуулийн “алдаа, завхрал”-ыг зөвхөн дээрх дөрвөн байгууллага дангаараа арилгана гэвэл бас учир дутагдалтайг дахин хэлье. Манай бизнес эрхлэгчид, эрдэмтэн судлаачид үүнийг “Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жил”-ийн хүрээнд хийгдэж буй томоохон кампанит ажил гэдэг талаас нь хандаж, саналаа бодлоо нэмэрлээсэй хэмээн “The Mongolian mining journal” уриалж байна. Бизнесийн сайн орчныг бүрдүүлэхийн төлөөх бидний цуврал нийтлэлүүд үргэлжлэх болно.

Өдрийн сонин 2010.04.18

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

....


ХҮН ГЭДЭГ ГАЙХАМШИГ ХҮҮ МИНЬ ЧИ АЗТАЙ


Намхан бор аав минь саравчтай малгайн дор дугариг хар нүдээ гялал¬зуулан өнөө хэдэн шүлгээ хүүхэд шиг хөөрчихсөн уншаад зогсч бай¬дагсан…Яагаад ч юм аавыгаа дурсахаар хамгийн түрүүнд энэ л төрх нь нүднээ ургаад ирнэ. Агуу Пушкиний “Хүний гараар босгошгүй хөшөө дурсгалаа босгов би” гэсэн алдарт мөртийг бардам хэлэх гавьяаг аав минь хорвоод амьдарсан дөчин хоёрхон насандаа бүтээжээ, одоо эргээд бодохноо. Хүүхдийн зохиолч цөөхөн байдаг юм шигээ. Том хүн бүр хүүхэд шиг сэтгэж, инээж, уйлж, хүүхдийн гэнэн, гэгээн ертөнцөд амьдарч, тэр ертөнцийн агаараар сэтгэл дүүрэн амьсгалж чаддаггүй болохоор тэр юм болов уу. Хүн гэдэг дэндүү мар¬там¬хай амьтан юм. Бага байхдаа аав, ээжийгээ яагаад гэсэн түмэн асуул¬таар булдаг байсан хэрнээ хүү-гийнхээ сониучхан асуултад “Аав нь ядраад байна. Багшаасаа асуу л даа” гэж бултахдаа сэтгэл төвдөхгүй. Хамтдаа тоглох зав гаргаж чаддаггүй. Нөгөө л ажил ихтэй гэдэг үгээр бамбай хийчихнэ. Яагаад ч юм томчууд хүүхдийн ертөнц ийм ялих¬гүй шалтгаар зааглагдчихдаг. Харин хүүхдийн зохиолчдын хувьд өөр. Хүүхэд шиг сэтгэж байж бичсэн шүлгийг нь хүүхэд уншина. Тэд адтай нь аргагүй шүлэг бичдэгийн нууц нь энэ ч байж болох. Сэтгэлийн ертөнцдөө хүүхэд гэдэг ариухан орчлыг бий болгож чадсан цөөхөн уран бүтээлчийн нэг бол аав минь. Шүлгийн номыг нь эргүүлж байхнаа нээрээ л тийм дээ гэж бодохоор хөөрхөн зураглал, хөгжимлөг өнгө аялгуу мэдрэгддэг.

Хацар нь улаан алим шиг
Хараацай жаахан дүү минь
Хараарай, хараарай наашаа
Хайр гэрэлтсэн нүдэт минь
Инээх нь мөнгөн хонх шиг
Эрвээхий жаахан дүү минь
Ирмээрэй, ирмээрэй наашаа
Ирээдүй гэрэлтсэн нүдэт минь.../Өхөөрдөл/
Буурал аавд морины нь
Олмыг чангалж өгтөл
Бууж мордох үед нь
Ойчих вий гэж түштэл
“Гялайлаа, хүү минь
Зуу насал” гэлээ
Гялайлаа би
Зуун настай боллоо
Эмээ ээжид өрхийг нь
Эргүүлж татаж өгтөл
Ээдэм ааруул тавихад нь
Элбэж тусалж өгтөл
“Гялайлаа, хүү минь
Зуу насал” гэлээ
Гялайлаа би
Зуун настай боллоо
Хөгшдөд тус хийвэл
Хүүхэд бүхэн зуу насална
Хөх цэнхэр гаригийн
Хүн бүхэн урт насална... /Ерөөлийн нас/Манайх Баянхонгор аймгийн Заг су¬манд амьдарч байв. Уг нь аавын төр¬сөн нутаг Баянцагаан сум. Хали¬маг тавьсан, гонжоом энэ тэр болсон намхан цагаан залууг багшаар анх очиход Заг сумынхан “Говийн залуу” гэдэг байж. Социализмын бүтээн байгуулалт гэж улс нийтээр оволзож байх үед аав шиг юм юм оролддог хүн хэрэгтэй л байсан биз. Ид зав-гүй байж байтал хайрлаж хүндэл¬дэг багш нь иржээ. Хүүхдийн нэртэй зо¬хиолч Самбуугийн Надмид гэж олны танил, аавын хайртай багш. Уулзаж чадаагүйдээ аавын сэт¬гэл нэг хэсэг¬тээ л жаахан тиймхэн яв¬сан гэж хожмоо дурсан ярьж бай¬сан. Аавын бор цүнхэнд хадгалаастай буй багш шавийн захидлаас дэлгэе.-Багш аа би сумын төвөөс гарч явмаар байна. Уг нь уран зохиолын хамаг дүрслэгдэхүүн суманд, энэ сай¬хан хөдөөд л байна. Наяад онд та нэг ирсэн дээ. Заг суманд сургуу¬лийн зургаан пийшин барих даал¬гавар¬¬тай, шавартай ноцолдож байсан тул тантай жаахан ч цуг байж чадсан¬гүй. С.Надмид зохиолчтой уулзалт зо¬хион байгуулъя гэж хичээлийн эрх¬лэгч¬дээ хэлсэн боловч “Намын үү¬рээс юм хэлээгүй гээд халгаасангүй” гэсний хариуд:-Надаар онцын сонин зүйлгүй шив дээ. “Хар нүдэн”-гээ хэвлэлд шил¬жүүл¬сэн. “Ялимгүй маргааны төгсгөл” түүвэр удахгүй худалдаанд гарна. Энэ номын талаар шүүмж, сэтгэгд¬лээ бичвэл сайнсан. МЗЭ-ээс намайг тоож төрийн соёрхолд нэр дэвшүүлж байна билээ. Баярлаж л байлаа. Дэвш¬сэн нь наддаа шагнал болно доо. Шүл¬гээ бич. Сайн бич, дүү минь… гэ¬жээ. Аав минь өөрийн сүүлчийн шүл¬гэн түүвэр “Ерөөлийн нас”-ыг хэв¬лүү¬лэх эрхийг мөн л багшдаа даат¬¬ган үл¬дээж байсансан. Хүүхдийн зохио¬лын нэрт төлөөлөгч, аавын анд Ж.Даш-дондог гэж мундаг ах. “Аранзал зээрд”-ийг нь миний нас¬ныхан бүгд л цээ¬жилж өссөн шүү дээ. Бор цүнхэн дэх бас нэгэн захидал... Ж.Дашдондог зохиолч аавд бич¬сэн захидалдаа “Уулзсангүй үнэхээр удлаа. Урт үстэй хүн таныг сураглаад явсан гэж гадаа тоглож байсан хүүхдүүд надад хэлсэн. Хэн юм бол эргэлзэж байлаа. Тэр нь чи биш байгаа. Бас нэг удаа гадуур яваад иртэл хүн сураад явсан гэнэ. Хэрэв тэр хүн мөн бол чи бид хоёр орж гарч зөрөөд л байжээ. Хүүхдийн зохиолын сонин гаргая гээд хүмүүсээс мате¬риал автал тийм ч сайн юм олдохгүй байна. “Унага” сэтгүүл бэлдэх явцад ч тийм зовлон эдлэв. Үүнээс үзэхэд манай хүүхдийн зохиол ямар зог-сонги байдалд орсон нь тодорхой. Шүлгийг чинь үзлээ. Сайн болж. Бичлэг чинь жигдэрч уяа сойлго нь таарч буйд баяр хүргэе. Ямар нэг санааг хүүхдэд хэлэх гэсэн чинь сэтгэлд нийцтэй байна” гэсэн урмын үг хайрласан байх юм. Яруу найргийн, тэр тусмаа хүүхдийн шүлгийн ертөн¬цөд аав өчнөөн олон найзтай явжээ. Туулын бургасанд П.Ба¬дарч¬ най¬рагчтай лонх юм султгангаа шинэхэн шүлгүүдээ сонирхуулж, Данигайн Давааням, Загдын Түмэнжаргалтай зовлон жаргалаа хуваалцаж явсан гэгээн дурсамж аавын тэмдэглэлийн дэвтэрт л үлджээ. Шинэ ном нь уншигчдын хүртээл болно гэдэг яруу найрагчийн баяр бахдал болой. Аавд нэг өдөр яг ийм жаргалтай мөч тохиов.
-Тэр ээ, хөөе. “Хөөг хөөг, сөөг сөөг” номын минь зургийг хар даа. Ц.Байды зураач ямар гоё зурж өгөө вэ. Довон дээгүүр тэмээ унаж яваа хүү яг миний бага нас” гэж аав хэлээд учиргүй инээд алдав. Байсхийгээд л өнөө номоо цүнхнээсээ гаргаж ирээд хавтсыг нь хараад суучихна. Бага насаа дурсч байна уу гэлтэй хэсэгтээ нам жим бодол болно. Миний аавын бага насны дурсамж тийм ч гэгээн биш байсан юм билээ. Номын хав¬тасны зураг харчихаад “яг миний бага нас” гээд инээж байсан хүн тийм гунигтай өссөн гэж яаж санахав. Сүүлд, бурхан болсон хойно нь аавынхаа бага насны амьдралын жинхэнэ үнэнийг мөн л “шүлгийн цүнх”-нээс нь олж билээ. Нямбай нь аргагүй бичсэн арав гаруй бичгийн цаас дурсамж нь өмнө минь дэл¬гээтэй байна. Миний аав ядуу эмэгтэй Бүн¬чингийн зургадугаар хүү. Ядуу хүний, тэр дундаа олон хүүхэдтэй ганц бие бүсгүйн зовлон барагдах биш. Ямар сайндаа л төрөөд удаагүй улаан нялзрай амьтнаа явуулын хүнд өгөөд явуулахав. Сүртэй том үзүүрсгэн дээлтэй идэр насны эр “Хүүг чинь өргөж авъя” гэж хэлээд тэр дороо хэл үг тохиролцон хүүг нь өвөртлөөд давхисан тэр л үеэс аавын минь гунигтай бага нас эхэлжээ. Нутаг усандаа шаггүй баянд тооцогддог, Бээжин Жанчхүүд жин тээдэг хүнд өргөгдсөн нь энэ.Баян айлын хар бор ажлыг нуруун¬даа үүрч явсан жаахан хүүд үеийн¬хэнтэйгээ тоглох зав ч гардаггүй байж. Нэг удаа аав нь хааяахан нуу¬цаар сөхөж үздэг байсан англи хэл¬ний сурах бичгийг нь олж үзчи¬хээд “Чиний англи хэл сурна гэж юу бай¬сан юм. Малдаа яв” гэж зандран гал руу хийчихэж. Хөндлөнгийн хүмүүст баян айлын ганц хүү гэж харагддаг хэрнээ сургуульд ороход нь дотуур байр олдохгүй, хэдэн сараар хичээ¬лээ тасалж байсан гэдэг. Бага насных нь хүнд амьдрал аавын минь эрүүл мэндийг авчихсан юм билээ. “Би бага нас-ны дээгүүр дэвхрэг шиг харайгаад өн¬гөрсөн болохоор надад хүүхэд бүхэн хөөрхөн, хайрлахгүй байхын аргагүй энхрий харагддаг. Энэ ариун, үнэнч, энхрий ертөнцийг улам бүр танин мэдэхийг хичээж явна. Хүүх¬дийг зовоож, дарангуйлж байгаа хү¬мүүс¬тэй тэмцэх сэтгэлийн гал цээ¬жинд минь байдаг” хэмээн бичиж үл¬дээжээ. Нээрээ ч хүүхдийн сайн сайх-ны төлөө чадах бүхнээ хийсэн гэж боддог. Өөрөө хүүхэд шиг сэтгэл¬тэй болоод ч тэр үү, бидэнтэй ямар дотно харилцана гээч. Тийм болохоор бид ааваасаа эмээдэггүй, сэтгэлд байгаа бүхнээ уудлан ярьж чаддаг байв. Магадгүй, хүүхдийн дотоод ертөнц рүү ингэж өнгийж байснаараа найзуудынх нь хэлдгээр, бага насны хүүхдийн бодол санааг илэрхийлсэн шүлгүүд ундран төрдөг байсан болов уу. Хээр хамт явж байгаад аав надад “Хоёулаа барилдах уу хө” л гэлээ. Би гайхна биз. Аав надтай жаахан “ноцолдсон” болоод өөрөө унаад өгөв. Тэгснээ өврөөсөө дэвтрээ гаргаж ирээд ямар нэг юм бичээд суучихав. Бэлчээр дээр уулзангуутУралдах уу хөө гэнэБие биеийгээ танихгүй ч Барилдах уу хөө гэнэУяач эцгийн хүүхдүүдУралдах гэлгүй яах вэБяртай ахын дүү нарБарилдах гэхээс яах вэ.Даанч жаахан наснаасааДааган мориор уралданаДаахин хонгор нялхаасааДаацтай мэхэнд суралцанаНоцолдох гээгүй харинБарилдах гэсэн юм ааНомхон мориороо ч гэсэн Уралдах гэсэн юм ааНайз аа хоёулааБарилдах уу?Наашаа ир дээУралдах уу?...”Уралдах уу, барил¬дах уу” шүлэг нь ингэж төрсөн түүх¬тэй. Манайх гэж хүний хөл тасар¬даггүй бужигнасан айл. Аав хэдэн муусайн найзтайгаа хааяахан шил¬тэй цэнхэр задлаад тэрүүхэндээ “бут авна аа”. Жаахан халамцаад ирэ¬хээрээ “Шүлгээ уншина” гэж хөөрнө. Би нэртэй хүний зүстэй ГонгорБилиг авъяасаа билүүдсэн хонгорГазарт шингэн цэцэг болон дэл¬гэрнэГадаад далайг зорьж Ганган сувд хэлхэнэ гэж ирээд өндөр дуугаар уншихад нь эгч бид хэд ичиж холоо очоод суучихаж билээ. Харин найзууд нь “Сайхан уншлаа” гэж хөгжөөж хөөрөгдөөд л тэрүүхэндээ жүжиг шийрхүү юм болдог байв. Яруу найрагчид аа гэж. Аав минь тэдний л нэг юм чинь ингэх нь арга байж уу дээ хэмээн би том болсон хойноо ухаарсан хэрэг. Ардчиллын салхи сэвэлзэж эхэлж байсан үе. Хүмүүс яах ийхээ мэ¬дэх¬гүй үймэлдээд, яг л олон ааштай хав¬рын өдрүүд шиг цаг. Сумын хэдэн за¬луус аавтай ардчилал энэ тэр ярина гээд орой үдшийн цагаар хашаа даван манайд цугладаг болов. Шөнө¬жин элдвийг хөөрнө. Бодвол аавын улстөрийн талаархи яриа сумын залуу¬сыг шөнөжин манайд уядаг бай¬сан байх. Намрын нэг өдөр бай¬сан санагддаг. Аав босч суугаад нэг л тогтож өгөхгүй, хальт харсан хүнд хаашаа ч юм нэг зүйлд яараад байгаа юм шиг. “Аймгийн захиргаан дээр том хурал болж байна. Ард¬чилсан на¬мынх¬ныг бут ниргэж байна гэнэ” гэсэн яриа аавын чихэнд хүрчихсэн нь тэр байж. Гэнэтхэн л “Би очиж үгээ хэлдэг хэрэг ээ” гээд босоод ирэв. Баян-Овоо сумаас аймгийн төв ороход гуч гаруй километр.Ардчилал ярьдаг эсэргүү нөхрийг унаандаа дайх хүн олдсонгүй. Гэлээ гээд аав шантарсангүй. Ганцаараа түнэр шөнөөр аймгийн төв рүү алх¬чихав. “Тэр олон буцалж бужигнасан хүний дунд аав шиг чинь зоригтой, хурц ярьж, ардчиллын талд дуугарсан хүн цөөхөн байсан шүү” гэж хожим су¬мын нэг ах ярьж байсан нь санаанд тод үлджээ. Хожмоо “Цагаан лавай” гэдэг сонин гаргаж, Аймгийн ард¬чил¬сан намын анхны дарга болж, Ард¬чил¬сан холбооны анхны их ху¬ралд төлөөлөгчөөр оролцож, хүүхдийн зо¬хиолч Гонгор ардчиллын Гонгор бол¬сон түүх энэ. Тэр үед Ардын их хур¬лын сонгуульд жүжигчин Д.Сосор¬барам Баян-Овоо сумын МАХН-ын хорооны дарга Бүдээтэй өрсөлдөж билээ. Баян-Овоо сумын унаган хүү ардчилал гээд ид шуу¬гиулж явсан цаг л даа. Аав сонгуу¬лийн ажилд нь туслалцаж, гавьяат манайхаар орж гарч явсан нь 19 жилийн тэртээх юм. -Чш, намдуухан. Хүүхдүүд унтаж байна. Наад тамхины утаагаа. “Дор¬нын цагаан саран”-гаа та нарт дуу¬лаад өгье гэсээр Сосорбарам гуай гитараа намуухнаар эгшиглүүлэв. Гэр дүүрэн зочид шөнөжин дуулж, ардчиллын тухай амттай яриа өр¬нүүлж байсан нь миний санаанаас гардаггүй. МЗЭ-ийн гишүүн, “Алаг чулуутай нутаг”, “Шинэ сурагчийн үг”, “Хөөг хөөг, сөөг сөөг”, “Ерөөлийн нас” зэрэг дөрвөн номоо бяцхан жаалууддаа барьсан аавын тухай өгүүлье гэхнээ тийм ч амар хэрэг биш юм. Бичье гэх сэтгэл дутсандаа бус, сачий минь хүрэх вий гэж өдий хүртэл эмээж ирсэндээ тэр л дээ. Тээр холоос Их Богдын нуруу дүнхийж цэнхэртээд… зундаа таана хүмүүлийн үнэр хамар цоргиж, царцаа шаргисан их шаргал тал. Аавын нутаг хэчнээн сайхан гээч. Аавынхаа нутгийг зорьж очилгүй хэчнээн ч оныг үдэв дээ. Гэсэн ч нэг л өдөр нутаг усаа санасан хүлэг морь шиг давхиад л очно. Тэгээд их өвгөд шиг ханхайж хүглийх их уулстай нь аавынхаа тухай шивнэн шивнэн ярилцана…
Хүн гэдэг чинь төрсөн өдрөө
Хөхсөн сүүнээсээ жаргал амсдаг юм
Хөлд, хэлд оруутаа сайхныг
Хүсэж тэмүүлж өөдөлж явдаг юм
Хүй цөглөсөн анхны мөчөөс
Хүсэл мөрөөдлөө дагаж өсдөг юм
Хөөтэй, гайтай өөдгүй бүхнийг
Хүүхэд багаасаа тойрч явдаг юм
Хүн гэдэг чинь агуу гайхамшиг
Хүү минь чи азтай, азтай
Хүрэх зорих маргааш чинь саруул
Хүлэг морь чинь эмээлтэй, эмээл¬тэй/Аавын бүүвэй шүлгээс нь/
Үндэсний шуудан 2009.03.13

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS


  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Эх орны хөгжлийн тулах цэг, зүтгэх хөдөлгүүрийг дэмжье


Үндэсний баялаг. Энэ үгийн утга учрыг капитализмын хатуу замаар довтолгон, бусад хөрөнгөтөн улстай өрсөлдөж амьдрах хувь тавиланг сонгосон монголчууд өөрийнхөөрөө ухаарч ойлгож байна. Нэгэнт буцах замгүй тул “үндэсний баялаг”-аа түшиж хөгжих нь зах зээлийн хууль. Монгол үндэстний баялаг юу вэ. Товчоор хэлбэл үндэсний бизнесмэнүүд, тэдний баялаг бүтээх чадвар. Монгол Улс өдгөө бараа бүтээгдэхүүнийхээ 80 орчим хувийг импортолж, ердөө 20 хувийг нь үйлдвэрлэдэг. Дэндүү чамлалттай тоо шүү. Гэхдээ үндэсний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх 80 хувийн боломж өмнө маань дурайж байгаа. Энэ эрхэм зорилгыг гардан хэрэгжүүлэх хүмүүс нь мөн л хувийн хэвшлийнхэн.
Тэд өдгөө улсын төсвийн орлогын 90 хувийг бүрдүүлж, ачааны хүндийг үүрч явна. Үндэсний баялгийг бүтээлцэж яваа үндэсний үйлдвэрлэгчид иргэдээ ажлын байраар хангаж, бас олсныхоо хэрээр татвар төлдөг. Энэ нь үндэстний гол амин зуулга юм. Гэтэл бид үндэсний үйлдвэрлэгчдээ, үндэсний хөрөнгөтнүүдээ дэмжихийн оронд олигархи хэмээн цоллож дууддаг буруу жишиг хавтгайрах янзтай. Зах зээлийн нийгэмд баялаг бүтээгчдийг үндэсний капиталистууд гэх ба тэд эх орны хөгжлийн тулах цэг, зүтгэх хөдөлгүүр нь болдог. Тэднийг бүгдийг нь олигархи гэх үү?
Үндэсний статистикийн газрын албан ёсны тоо баримт түшье. Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 2001 онд 272,5 тэрбум төгрөг байсан бол 2010 оны эхний улирлын байдлаар 394, 2 тэрбум төгрөгт хүрчээ. 2001 онд өндөр хөгжилтэй 7 оронд Монгол Улс бүтээгдэхүүнээ экспортолдог байсан бол 2010 оны эхний улирлын байдлаар нийт 45 оронд экспорт хийж. Үндэсний үйлдвэрлэлийн тухайд, өнөөгийн орчинд ийм байна гээд бодохоор тийм ч муу дүр зураг биш.
Төр, засгийн зүгээс энэ оныг “Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жил” болгон зарласан. Энэ бол үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжиж, ядахнаа эрх зүйн орчныг нь сайжруулах гэсэн бодит алхам хийж буйн эхлэл юм. Мэдээж “Бизнесийн орчны шинэтгэлийн” ажил ганц жил яваад дуусчихгүй, үр дүн нь багагүй хугацааны дараа гарна. Юуны түрүүнд, хувийн хэвшлийнхэнд гэрэл гэгээтэй төсөөлөл төрж эхэлсэн нь том олз. Хөрөнгийн зах зээлээ хөгжүүлэх үүднээс олон улсын хөрөнгийн зах зээлд Монголын компаниудыг гаргахаар Засгийн газар идэвхийлж байна. Монголын компаниудыг дэлхийд хөлтэй болгохын тулд хийж байгаа гэдэг утгаар нь Ерөнхий сайдын энэ алхмыг сайшаая. Монголын баялаг бүтээгчид, үндэсний хөрөнгөтнүүд маань дэлхийн зах зээлд мөрөө гаргах гэж хичээж буй энэ эхлэлд нийгмээрээ хүч өгөх хэрэгтэй.
Монгол Улсын татварын орчин ч нэг үеэ бодвол сайжрах төлөвтэй болжээ. “Бизнесийн регистрийн сан”-д одоогоор 60 гаруй мянган компани бүртгүүлсэн байна. Үүнээс 21 мянган компани нь Улаанбаатар хотод буй. Энэхүү статистикээс харахад иргэд маань зах зээлээс илүү тодорхой боломжуудыг эрэлхийлдэг болж, манай нийгэмд шинэ санаачлага эрчтэй, зогсолтгүй өрнөж байгаатай холбоотой. Санаачлага өрнөнө гэдэг өөрөө эдийн засаг хөгжихийн суурь дэвсгэр. Эх оронд үндэсний ажил хэрэгч компаниуд олшрох тусам өрсөлдөөн хүчээ авна, тэр хэрээрээ улсын төсөвт татвар илүү төлөгдөнө. Ирээдүйдээ итгэлтэй, олноороо орлоготой амьдрахын эрүүл хөрс нь чухамдаа ажилсаг гар мөн.
Хамтарсан Засгийн газрын ойрын хамгийн том зорилтыг Тавантолгой ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах гэж тодорхойлсон нь үйлдвэрлэлд анхаарч буй төрийн бодлогын нэг эерэг дүр зураг. Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн ордыг ашиглахдаа эн тэргүүнд улс орныхоо эрх ашгийг тавьж, их бүтээн байгуулалтад аль болох үндэсний компаниудыг дэмжиж, олон мянган монгол хүнийг ажлыг байртай болгоно гэж амласан нь анхаарал татахуйц содон сонсогдсон. Өмнийн говьд буй баялгаасаа жилд 5,2 тэрбум ам.доллар олох боломжтой гэж гэсэн эрдэмтдийн тооцоо бий. Энэ бол манай улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийг даруй хоёр дахин өсгөх асар их мөнгө билээ.
Үндэсний капиталистуудаа түшиж хөгжсөн улс орнууд бидэнд бэлэн жишээг харуулдаг. Дайны өмнө цагаан будаанаас илүү хоолгүй, сийрсэн малгайнаас өөр хувцасгүй ядуу тарчиг амьдарч байсан япончууд дайны дараа гадны бүтээгдэхүүнийг шууд л дуурайж хийжээ. Дуурайж хийсэн бүтээгдэхүүнээ Японы онцлогтойгоор баяжуулан, улмаар цоо шинэ технологи болгон хөгжүүлж. Ялангуяа хөнгөн үйлдвэрээ, дараа нь хүнд үйлдвэр, цаашлаад автомашин, электроникийн үйлдвэрлэл болон өргөжиж, хурдацтай хөгжлийн ид хавыг үзүүлж эхэлсэн билээ. Япон улсад энэ чиглэлд төрийн зохицуулалтыг маш чадварлаг хийсэн юм. Тэр нь зохицуулалт гэхээсээ илүү дэмжлэг байлаа. Өнөөдөр “Тоёото”, “Мицубиши” бол тэдний бахархал, үндэсний брэнд. Үндэсний компаниуд нь экспортын чиг баримжаатай хөгжиж, олон улсын тавцанд байр сууриа эзлэхэд төр засаг нь дэмжлэг үзүүлжээ. Үүнтэй зэрэгцэн жижиг, дунд үйлдвэрүүддээ зөвхөн дотоодын зах зээлдээ илүү амжилттай ажиллахад нь тусалжээ. Манайд яг ийм зохицуулалт үгүйлэгддэг. Үндэсний компаниуд шилдгүүдийг дуурайж, дараа нь өөрийн гэсэн онцлогоор эрчимтэй хөгжиж, төр нь Японы жишгээр дэмжиж чадвал Монголын баялаг нутагтаа шингэнэ.
Дэлхийн 10 гол экспортлогч орны нэг, телевизор үйлдвэрлэлээр дэлхийд мөн л нэг, хөлөг онгоц үйлдвэрлэлээрээ хоёр, бэлэн хувцас, гэр ахуйн цахилгаан бараагаар гурав, нэхмэл бөс бараагаар гуравдугаарт жагсдаг БНСУ үндэсний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэхдээ хоёр гол үе шатыг туулжээ. Нэг дэх нь, импортын бүтээгдэхүүнийг дотооддоо үйлдвэрлэх чиглэлийг баримталсан. Хэдхэн жилийн дотор энэ чиглэлд аажмаар дэвшил гарч, ихэнх бүтээгдэхүүнээ дотооддоо үйлдвэрлэдэг болсон. Үүний зэрэгцээ үндэсний хөрөнгөтний зарим хэсэг нь экспортын чиглэлээр хөнгөн үйлдвэрүүдийг хавсарган хөгжүүлэх чиг баримжааг баримталжээ. Хоёрдугаар шатанд, экспортын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэн, эдийн засгийн суурь салбарыг хөгжүүлэхэд анхаарчээ. 1967-1970 оны сүүлч хүртэл экспортын чиглэлийн үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлэн төмөрлөг, хий, машины үйлдвэрийг онцгойлон хөгжүүлсэн юм. Экспортын бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхэд төрөөс онцгой анхаарч, хөнгөлөлттэй зээл олгох, үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг импортоор авахад гаалийн татвараас хөнгөлөх буюу чөлөөлөх бодлого баримталжээ. Төр , засгаас олгосон энэхүү таатай боломжид тулгуурлан экспортын чиглэлийн үйлдвэрлэл 1980-аад оноос эрчимжиж. Тиймдээ ч Өмнөд Солонгосын үсрэнгүй хөгжлийг экспортод чиглэсэн “Эдийн засгийн гайхамшиг” гэж нэрлэдэг. Одоо тус улс “мэдээллийн технологийн хөгжил”-д түлхүү анхаарч байгаа. Үүнийг л төрийн бодлого, өөрийн компаниа гэсэн нийгмийн дэмжлэг гэдэг.
Америк ч ялгаагүй үндэсний капиталистуудаа түшиж хөгжсөн. 1890-ээд оноос томоохон бизнесмэнүүдээ дэмжиж, эргээд тэдний дэмжлэгийг авсны хүчинд өнөөдөр дэлхийн тэргүүлэх гүрэн болжээ. Бидний хэлж заншсан “Үндэсний үйлдвэрлэл” гэдгийг Америкт “Local business” хэмээн ойлгодог. Америкууд зөвхөн өөрсдийн үйлдвэрлэсэн автомашинуудаа худалдаж авахыг уриална. “Форд”, “Женерал Моторс”-оороо бахархана. Тэр ч бүү хэл, Америкийн муж, хот болгонд өөрсдийн салбар нэгжээ нээсэн түргэн хоолны газрууд нь хаана үүсч байгуулагдсанаасаа шалтгаалж салбар нэгжийнх нь тоо ч янз бүр байх жишээтэй. Бостоноос үүсэлтэй “Dunkin Donuts” гэх кофе-кафе нь Калифорни мужийн Сан Бернардино хотод үүссэн “McDonalds” түргэн хоолны газрын ижил өөрийн муж хотууддаа илүү олон салбартай. Тухайн муж болон хотод төрж өссөн уугуул иргэд өөрсдийн жижиг ресторан, мухлаг, цэцгийн дэлгүүр, автомашин засварын газар гэх мэт жижиг дунд бизнес эрхлэгчид нь бусад глобал чанартай үйлдвэрлэл, үйлчилгээтэй өрсөлдөх үүднээс мөн л “Local business”-ээ дэмжихийг уриалдаг.
Анзаарахгүй орхих учиргүй нэг өнцөг бий. Өнөөдөр уул уурхай эрчтэй хөгжих нөхцөл бүрдчихлээ. Энэ том боломж дунд Монголын компаниуд зөвхөн үйлчилгээ, жижиг сажиг ханган нийлүүлэлт хариуцсан хавсарга болон хоцрох уу, эсвэл баялгаа түшин дэлхийн зах зээлд гарч ирэх үү гэсэн сонголт өмнө байна. Олон жилийн дараа төсвийн алдагдал, байгаль нь сүйдсэн нутагтай үлдчихгүйн тулд өөр ямар арга байна вэ. Монголын компаниуд ашигт малтмалын томоохон төслүүдэд идэвхтэй оролцон, газрынхаа нэг удаагийн баялгийг олон үеэрээ шингээн хэрэглэх эргэлттэй хөрөнгө оруулалт болгон үлдээх үүрэгтэй. Үүнд “Монгол эрдэс” зэрэг хөрөнгийн зах зээлд шинээр гарч ирэх компаниуд маань ч нэлээд том суурь болж өгөх байх. Бусад компаниуд маань ч юуны түрүүнд Азийн хөрөнгийн зах зээлийн арилжаанд идэвхийлэн оролцох цаг ирлээ. Ерөнхий сайд С. Батболдын Хонконгод хийсэн айлчлалын үр дүн энэхүү шинэ эхлэлийг урамшуулж, идэвхжил өглөө. Гадны хөрөнгийн зах зээлээс босгосон мөнгөөрөө уул уурхайн салбарын үндэсний үйлдвэрлэгчид маань хөл дээрээ босох цаг хаяанд ирсэн байна. Одоо яаж хөрөнгийн зах зээлд гарах вэ, хэрхэн баялгаа арвижуулах вэ гэсэн дэлхийн тоглоомын дүрмийг нарийвчлан судлах ажил хэрэгч сургалтын үе ирээд байна. Энэ чиглэлээр манай дараагийн нийтлэл, ярилцлага, мэргэжлийн хүмүүсийн байр сууриуд үргэлжлэн гарах болно.
Уул уурхайгаа түшсэн эдийн засаг ухаалаг байх ёстой. Уул уурхайн салбараас их мөнгө цутгах он жилүүдийг үндэсний үйлдвэрлэгчдээ дэмжих, үйлдвэрлэгч, экспортлогч Монгол болон, экологио шүтсэн бодлогод ухаалгаар хандуулж чадвал ирээдүй өнгөтэй, нар тодхон, нийгмийн сэтгэлгээ эрүүл байж чадна аа. Үндэсний эрүүл сэтгэлгээнд хүрэх гарцыг яг одооноос хайж, маргаашнаас эхний алхмаа хийн, нөгөөдөр, түүний цаадах өдрүүддээ итгэж амьдаръя.

The Mongolian mining journal

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS