Д.Батхуяг: Бид “тоглоомын дүрэм”-ээ нэг мөр, ойлгомжтой болгох ёстой
Ашигт малтмалын газрын дарга Д.Батхуягтай сэтгүүлч Г.Идэрхангай ярилцлаа
Та Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлагийн даргын албыг хүлээн авсан даруйдаа хууль бусаар олгогдсон хайгуулын болон ашиглалтын 5000 орчим лицензийг хураах арга хэмжээ авсан. Гэвч лиценз хураалгаж байгаа компаниудын зүгээс нэлээд гомдол гарч байна. Энэ ажлын явц хэр байна вэ?
Би Ашигт малтмалын газрын даргын албыг хүлээж аваад хоёр жил гаруй болж байна. Ерөнхий сайдын өгсөн чиглэлийн дагуу лиценз олголтыг хууль журмын хүрээнд цэгцлэх үүрэг надад ногдсон. Нэг үгээр, дөрвөн жилийн хугацаанд миний хийж гүйцэтгэх гол ажлуудын нэг энэ байх болно. Анх намайг ажил хүлээж авахад 48.2 сая орчим га газар нутагт хайгуулын болон ашиглалтын 5187 лиценз үйлчилж байсан. Өнөөдөр үүнээс 21 сая га гаруй газрыг чөлөөлж, төрийн мэдэлд аваад байна. Яг одоо хайгуулын 3155, ашиглалтын 1134 орчим лиценз дээр бидний ажил төвлөрч байгаа. Ашиглалтын лицензийн тоо тодорхой хэмжээгээр өсч байна. Хайгуулаас ашиглалтын лиценз рүү шилждэг болохоор ингэж өсөх нь ч аргагүй. 3155 лиценз дотор хууль эрх зүйн шүүлт хийнэ. Тэгэхээр лицензийн тоо буурах л байх. Ашигт малтмалын газартай харьцаж байгаа гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчид Монгол улсын хууль дүрэмд захирагдах ёстой гэсэн ганц, тодорхой зарчим үйлчлэх ёстой. Түүнээс биш төр засаг лицензээ дураа хүрэхээр өгчихөөд, дургүйгээ хүрэхээр буцаагаад авчихаж байгаа хэрэг биш юм. Хууль тогтоомжийг огт хэрэгжүүлдэггүй, тоодоггүй компани, аж ахуйн нэгжүүдтэй бид хариуцлага тооцож ажиллаж байна.
Лицензийг тоо цөөрүүлэх нь Монгол улсын уул уурхайн салбарт ямар эерэг үр дүн авчрах юм бэ. Нүдэнд харагдаж, гарт баригдахуйц шууд үр дүнг хэлээд байна л даа?
Энэ бол тусдаа асуудал. Лицензийн тоог цөөрүүлэх нь цаашид Монгол улсын хөгжил дэвшилд хэр сайн нөлөөтэй юм, уул уурхайн салбарт ямар давуу тал, үр өгөөж өгөх юм бэ. Энэ чиглэлээр Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яам бодлого гаргаж ажиллана. Бодлогын хүрээнд авч хэрэгжүүлэх үүрэг даалгаврууд ч бий. Лицензийг тоог энэ байдлаар бууруулаад байвал уул уурхайн салбар ирээдүйд ямар үр дүнд хүрэх нь одоохондоо яг таг хэлчихээр ойлгомжтой биш байна. Үр дүн нь Монгол улсын эдийн засаг, хөгжил дэвшилтэй уялдаж байж л тодорхой болох болов уу.
Ер нь Монголын уул уурхайн лицензтэй холбоотой бүх газар нутгийг ухаж, төнхөөд гадаадынханд өгөөд байна гэсэн буруу ойлголт иргэдэд байх шиг байна. Гэтэл амьдрал дээр нийт газар нутгийн 17,1 хувьд нь хайгуулын, 0,3 хувьд нь ашиглалтын лиценз олгосон. Эндээс Монгол улс газраа бага судлаж байгаа нь харагдаж байна. Нөөцийн асуудал бол яах аргагүй хөндөгдөх сэдэв. Монгол улс газар доорх баялгийнхаа нөөцийн хэмжээг өнөө хүртэл нарийн, тодорхой гаргаж амжаагүй байна. Хэчнээн тонн алт, нүүрсний нөөцтэй юм бэ гэсэн чиглэлээр судалгаа явагдаж байна. Нөөцөө тогтоосны дараа үүнийгээ хэнтэй, хэрхэн ашиглах вэ гэдэг цаашдаа төрийн том бодлогын асуудал.
Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж ашигт малтмалын лицензийг шинээр олгох, шилжүүлэхийг хориглосон. Энэ бол мэдээж үндэсний аюулгүй байдлаа эрхэмлэсэн шийдвэр. Гэвч гадаадын хөрөнгө оруулагчдад сөргөөр тусах талтай юм шиг?
Ерөнхийлөгчийн санаачлагаар УИХ-аас шийдвэр гарч хайгуулын лиценз олголтыг 2010 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нийг хүртэл зогсоосон. Энэ шийдвэр нь нэг талдаа лицензийг цөөлж байгаа бидний ажилтай уялдаж байна. Харин лиценз шилжүүлгийн тухайд хуулийн хүрээнд явагдаж байгаа. Ер нь хөрөнгө оруулагчид гомдол мэдүүлэхээсээ илүү “Танай хууль хатуу чанга байх нь хамаагүй. Энэ бол танай мэдэх асуудал. Хамгийн гол нь хууль журмаа тогтвортой байлгаж өгөөч” гэдэг. Хайгуулын лицензийг шинээр олгосонгүй гээд манайх санхүүгийн хохирол амсахгүй л болов уу. Манайх лицензийн төлбөрт жилдээ 28-30 орчим тэрбум төгрөг төвлөрүүлдэг. Лицензтэй холбоотой бас нэг том асуудал нь хэний хөрөнгөөр хайгуул хийгээд байна вэ гэдэгт байдаг. Одоогийн хуулиар хөрөнгө оруулагчдын хөрөнгөөр л хайгуул хийлгэх эрхтэй. Мэдээж хэрэг лиценз олголтыг ингэж зогсоосон тохиолдолд төр засаг өөрөө газрын баялгаа судлах бодлогоо тодорхойлж гаргах зайлшгүй шаардлага тулгарч байна. Хайгуулыг хувийн хөрөнгөөр хийлгэхгүй гэвэл нэг бол төсвийн, нөгөө бол гадаадын зээлээр хийхээс аргагүй болно. Хайгуулын ажлын гол зорилго нь баялгаа бүртгэх, мэдэж авах л асуудал шүү дээ. Ашиглах эсэх нь дараагийн алхам.
Ашигт малтмалын тухай хуульд байсхийгээд л өөрчлөлт орох юм. 2006 онд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан хуулийг УИХ-ын намрын чуулганаар бас хэлэлцэх гэж байна?
Ашигт малтмалын хуулийн тухайд ойр ойрхон өөрчлөлтүүд орж байна. Геологи, уул уурхайн салбарын хууль эрх зүйд худалч хүнд унтаад сэрэхэд л нэг өөрчлөлт орчихсон байдаг гэж хөрөнгө оруулагчид ярьж байна. Энэ нь ч хууль хэрэгжүүлэх үүрэгтэй Ашигт малтмалын газарт бэрхшээл учруулдаг юм. Гэхдээ УИХ-аас нэгэнт гаргасан шийдвэрүүдийг Ашигт малтмалын газар зөв, буруу гэж хэлэх эрх байхгүй. Хуулийн хэрэгжилтийг хангах, чанаржуулах нь бидний үүрэг. Хуулийн өөрчлөлтүүдтэй уялдуулаад нэг зүйлийг онцолж хэлье. Уул уурхайн салбар үнэхээр Монгол улсын хөгжлийг авч явах том салбар, гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай харилцах салбар юм бол бид “тоглоомын дүрэм”-ээ нэг мөр, ойлгомжтой болгох ёстой. Ашигт малтмалын газар энэ чиглэлээр Ажлын хэсэг гаргаж, хуулийн салбарын тэргүүлэх эрдэмтэдтэй санал солилцож байгаа. Есдүгээр сарын 5-нд Ашигт малтмалын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл бэлэн болсон байх ёстой. Уул уурхайн салбар нь зөв замаар хөгжиж байгаа улс орон олон бий. Нөхөн сэргээлтээ хэвийн хэмжээнд хийж, олборлож байгаа ашгаа ард түмэндээ зөв зохистой хүртээдэг бэлэн жишээнүүдийг бид нэвтрүүлж яагаад болохгүй гэж.
“УИХ-ын шийдвэрүүдийг бид зөв, буруу гэж хэлэх эрх байхгүй. Хуулийн хэрэгжилтийг чанаржуулах л үүрэгтэй хүмүүс” гэж та хэллээ. Гэхдээ хууль хэрэгжүүлэх явцад гардаг алдаа оноог дээд түвшинд ил тодоор илэрхийлж байх нь шударга зарчим болов уу. Жишээ нь, эрдсийн хуримтлалтай холбоотой шүүмжлэлийг та хэлж байсан даа?
-2006 оны Ашигт малтмалын тухай хуульд орсон өөрчлөлтөөр эрдсийн хуримтлал гэсэн ухагдахуун орж ирсэн. Хамгийн муу үгийг хуульд суулгаж өгсөн гэж геологчид маань ярьдаг юм. Учир нь овоолоостой шороо хүртэл эрдсийн хуримтлал болдог. Монголын 1.5 сая га газар бүхэлдээ эрдсийн хуримтлалтай. Уг хуулийн заалт нь баялаг байна байхгүй гэсэн утгатай юм. Гэтэл хуульд ийм юмыг эрдсийн хуримтлал гэнэ гэсэн заалт байдаггүй. Энэ бол хуулийн том цоорхой. Хуульд бүх зүйл тодорхой ойлгомжтой бол үүнийг янз бүрээр тайлбарлаад хэрэгжүүлээд байх боломжгүй.
Манайд нэг ордыг эрдсийн хуримтлалгүй гээд өргөдлөө өгөхөд нөгөө нь хуримтлалтай газар гэж гомдол гаргаад эцсийн дүнд Ашигт малтмалын газар гэж яригдах болдог. Тэгэхээр бүх зүйл ойлгомжтой болох нь асуудлыг шударгаар шийддэг байхад, улмаар манай байгууллага, хамт олны маань ч нэр хүндэд хамаатай учраас үүнийг нэг мөр болгох естой асуудал яах арга үгүй мөн л дөө. Тэгэхгүй бол хуулийн энэ заалтаас болж төрийн байгууллагын нэр хүнд ч унаж байна. Цаашид шинээр батлагдах хуулийн заалтуудыг хоёргүй ойлголтоор нарийн зааж өгөх ёстой.
-Геологи, хайгуулын ажлын зардлын доод хэмжээнд хүргэж ажиллаагүй тохиолдолд тусгай зөвшөөрлийг цуцлах заалт бий. Үүнийг мэргэжлийн хүмүүс шүүмжилдэг юм билээ?
Тийм л дээ. Жилд геологи хайгуулын ажлын зардлын доод хэмжээнд хүргэж ажиллах ёстой. Өөрөөр хэлбэл ажил хийгээд доод зардлын хэмжээнд хүргээгүй нь тусгай зөвшөөрлөө цуцлуулаад, огт хийгээгүй нь торгуулаад байдаг нь бас сонин байгаа биз. Хуулийн ганцхан үг л хэрэгжүүлэх, хэрэгжүүлэхгүйн заагт авчирдаг.
2006 оны Ашигт малтмалын тухай хуулиар бол тусгай зөвшөөрлийг тухайн эзэмшигчид нь гурван жилээр олгоно гэж заасан. Үүнийг хоёр удаа сунгаад нийт есөн жил лиценз эзэмших эрхтэй. Энэ хугацаанд хувийн компаниуд эрсдэл үүрээд л явдаг. Гэтэл шинэ хуулиар лицензийг дахин эзэмших хүсэлтэй компаниудыг тусгай сонгон шалгаруулалтаар оруулах гэж байна. Энэ хэр оновчтой заалт вэ?
Өмнө нь хэн түрүүлж өргөдөл өгсөнд нь лиценз олгодог байсан. Одоо ч гэсэн эрдсийн хуримтлалтай талбайгаа сонгон шалгаруулна, бусад газрыг нь өргөдлөө түрүүлж өгсөнд нь өгнө гэсэн систем үйлчилж байгаа. Энэ системээ бид зөв, буруу алин болохыг хууль эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох Ажлын хэсэг, эрдэмтдийн баг зөв дүр төрхтэйгээр гаргаж ирэх байх. Геологи, уул уурхайн салбар зах зээлийн системд шилжсэнээс хойш алдаж, оносоор өдий хүрлээ. Аль болох оноо ихтэй байгаасай гэж санаа тавьж явдаг гол сэдэв энэ шүү дээ. Лицензийг яаж олгох юм, хэнд өгөх юм. Гадаад, дотоодын компаниудын лиценз авъя гэсэн болгонд өгөөд байх юм уу. Сонгон шалгаруулалт гэдэг бол энэ бүхнийг арай төгөлдөржүүлэх санаа л даа.
-Уул уурхайн салбарыг эмх цэгцэнд оруулъя гэвэл “Уул уурхайн нэгдсэн хууль”-тай болъё гэсэн саналууд их гарч байна. Та үүнд ямар санал нэмэрлэх вэ?
Хуулийг сайжруулахаас өөр арга бидэнд байхгүй. Хууль ийм тийм байвал оновчтой гэсэн саналыг бид бүх түвшинд хэлэлцүүлж байгаа. Энд ганц жишээ хэлэхэд, нөхөн сэргээлт гэж том асуудал бий. Өнөөдөр бидний хэрэгжүүлж байгаа хууль болон ирээдүйд хэрэгжүүлэх хуульд оруулах гээд байгаа гол санал бол нөхөн сэргээлтийн төлбөр. Өөрөөр хэлбэл, нөхөн сэргээлтийн төлбөрийг бид урьдчилж авч байя. Тухайн компани гадна, дотны ямар нэгэн хүчин зүйлээс болоод үйл ажиллагаагаа зогсоох юм уу, санхүүгийн цохилтод орвол бид яах вэ. Бид ядахнаа олборлолт явуулж байсан газрыг нь нөхөн сэргээгээд явах ёстой биз дээ. Ингэхийн тулд нөхөн сэргээлтийн төлбөрийн хэмжээг урьдчилан тогтоох хэрэгтэй. Төр тогтоосон хэмжээгээ урьдчилж авъя гэсэн систем л дээ. Хэрэв тухайн компани олборлолтоо маш сайн хийгээд, газраа нөхөн сэргээгээд байвал бид нөхөн сэргээлтийн төлбөрийг нь буцаагаад өгчихье. Ер нь гадаад, дотоодын зарим компани олборлолт явуулсан хэрнээ улсад төлбөр төлсөн эсэх нь тодорхойгүй алга болдог. Тэдний хойноос хөөцөлдөөд явна гэдэг бөөн хэрүүл, шүүх цагдаа, хөрөнгө мөнгөний зардал. Тиймээс дэлхий нийтээр хэрэглэж байгаа нөхөн сэргээлтийн болон уул уурхайн технологийн стандартуудыг бид хуульдаа маш сайн суулгах естой болов уу.
“Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, ойн сан бүхий газарт олгогдсон ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг цуцлах тухай хууль”-ийг тойрсон маргаан гарсаар байна. “Урт нэртэй” хуулийн үзэл санааны талаар юу хэлэх вэ?
Энэ хуулийн үндсэн санаа, агуулга нь зөв. Монгол улсын геологи, уул уурхайн салбар нь ганцаараа хөгжөөд, тэр нь хөгжил дэвшлийн дээд цэг болно гэвэл эндүүрэл. “Урт нэртэй хууль”-иас авах зүйл олон бий. Нэгдүгээрт, Монгол улс ойн сав, усны эх бүрдэх болон урсацынхаа координатыг тодорхой хэмжээгээр тогтоочихлоо. Энэ бол том амжилт. Гэхдээ хуулийн арга зүй талаасаа бол хэрэгжүүлэхэд жаахан төвөгтэй юм билээ. Төр их хэмжээний нөхөн төлбөрийн өрөнд орох магадлалтай. Олборлолт хийж байгаа компаниудын үйл ажиллагааг зогсоочихоод нөхөн сэргээлт хийлгэнэ гээд байдаг. Ашиг олоогүй зарим компани яаж ажиллах юм бол.
Танайх энэ хуулийн хүрээнд ямар нэгэн судалгаа хийсэн үү?
Судалгаа хийж байгаа. Бидний тооцож үзсэнээр нэгдүгээрт, нөхөн төлбөрийн хэмжээ 5,1 орчим их наяд төгрөг байгаа. Манай улсын төсөвт ийм их мөнгө бий юу. Тэгэхээр энэ хуулийг аргачлалаар нь зохицуулах арга байна. Ой модтой, устай газар олборлолт хийж байгаа компаниудын тусгай зөвшөөрлүүдийн төлбөрийг нэмэгдүүлж, байгаль орчинд зарах зардлыг нэмэгдүүлэх зэрэг эдийн засгийн аргаар тэмцсэн бол төр өрөнд орохгүй байх боломжтой. Хоёрдугаарт, энэ хуулиар бол нөхөн сэргээлтийн асуудал орхигдсон байгаа. Гуравдугаарт, компаниуд 10, 20 жилээр бизнес төлөвлөгөөгөө хийгээд явж байсан байж таарна. Жишээ нь, тонн алт олборлох гэж байгаа компани гэхэд 5 юмуу, 6 сая долларын хөрөнгө оруулалт хийхээс гадна найм, ес дэх жилээсээ ашгаа олно гэж тооцоолсон байдаг. Яг энэ үед цохилт хийчихээр хүнд байдалд орно шүү дээ, тэр компаниуд. Уг нь лицензүүдийг цуцлах биш, дахиж лиценз олгохыг зогсоох ёстой байжээ гэж салбарын мэргэжилтнүүд ярьж байгаа. Тэгэхээр хуулийг батлаж гаргахаас өмнө олон талаас нь сайн харах хэрэгтэй байгаа биз. Энэ бол миний хувийн бодол юм шүү.
Сүүлийн үед стратегийн том орд газруудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахтай зэрэгцэн газрын гүний усны нөөцийг нэлээд хөндөж ярих боллоо. Говийн бүсэд гэхэд Балгасын улаан нуурийг гүний усны гол түшиц газраар сонгох нь. Ашигт малтмалын газар гүний усны нөөцийн тал дээр өөрийн байр сууриа хэр илэрхийлж байна вэ?
Энэ бол уул уурхайн салбарын маш сайн анхаарах ёстой сэдэв. Газрын гүний усны нөөцийг алган дээрээ тавьсан юм шиг мэдэж авахгүй бол ирээдүйд манай улс экологийн асар их хохирол амсаж мэднэ. Дэлхийн хэмжээний том том уурхайнууд манай говийн бүсэд ажиллаж эхэллээ. Гэтэл газрын гүний усны нөөцийн талаар хүмүүс тэр бүр хөндөж ярихгүй байна. Энэ талын судалгааны ажилд төрийн бодлогоор, цогцоор нь авч үзэж, хууль эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох ёстой. Түүнээс биш усны нөөцийн тал дээр дор бүрнээ мэдэмхийрч яриад байвал юу ч хожихгүй ээ. Ашигт малтмалын ордуудаасаа олоод байгаа хөрөнгө мөнгө маань эргээд хэрэглэх усаа олж авахад хүрэлцэхээ болих вий дээ гэж санаа зовж байна. Гүний усны нөөц ийм тийм гэж ярьж байгаа хүмүүс ирээдүйд хариуцлага хүлээж чадах уу. 50, 100 жилийн дараа ямар байдалд орохыг судлах л естой.
-“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК саяхан нүүрсний анхны хөрс хуулалтаа эхлүүллээ. Үүнийг Тавантолгой ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах анхны алхам гэж ч ярих хүмүүс байна. Таныг Ашигт малтмалын газрын даргаар ажиллах хугацаанд стратегийн хоёр том орд хөдөлгөөнд орлоо?
-Оюутолгой төсөл бол Монголын хөгжилд хувь нэмэр оруулах том төсөл. Гэрээг би хамгийн сайн, хамгийн муу гэсэн хоер туйлын аль нэгэнд хамааруулж яримгүй байна. Ерөнхийдөө энэ гэрээ батлагдсанаар Монгол улсын геологи, уул уурхайн салбарт асар их эерэг нөлөө үзүүлсэн. Гэрээн доторхи болж бүтэхгүй зүйлүүд байгаа бол цаг хугацаагаар шалгагдах байх.Ямарч байсан та бидний үе дээр энэ том төсөл хэрэгжиж эхэлж байна Томоохон ордууд ашиглалтад орж эхэллээ. Уул уурхайгаас олсон орлогоо зөвхөн дэлхийн хэмжээнд ажиллах, чадварлаг мянга мянган боловсон хүчин бэлдэхэд зарцуулаасай гэж би хүсч байна. Засгийн газар энэ чиглэлд байгаа боломжоороо ажиллаад эхэллээ.
Тавантолгойн тухайд ордын нөөцийг батлагдсан, батлагдаагүй гэж өнөөдрийг хүртэл яригдаж байна. Орос, Монголын геологчид энэ ордын нүүрсний нөөцийг 6,4 тэрбум, үүнээс 50-60 хувь коксжих нүүрс гээд тогтоочихсон. Геологи, уул уурхайн салбарыг ажиглаад байхад нөөцийг 100 хувь гэж тогтоогоод, үйл ажиллагаа явуулна гэсэн тоглоомын дүрэм байдаггүй байх. Тэгэхээр Тавантолгойн 6,4 тэрбум нүүрсний нөөц дээрээ ТЭЗҮ-гээ хийнэ, бизнесээ тооцно. Цаашид хайгуул хийх явцад 6,4 тэрбум тонн нүүрс есөн тэрбум болохыг үгүйсгэхгүй. Оюутолгойн нөөц ч бас нэмэгдэнэ. Тэгэхээр бид аливаа зүйлийг болох бүтэх талаас нь харж яримаар байгаа юм. Тавантолгой ордыг аль болох хурдан ашиглах ёстой. Нүүрсний үнэ маргааш хэд болохыг хэн ч мэдэхгүй. Хэдэн жилийн өмнө нүүрс ямар үнэтэй байсныг мэдэх хүн олон л байх. Дэлхийн томчууд орхисон орд шүү дээ, Тавантолгой. Харин сүүлийн хэдэн жилд нүүрсний үнэ өсч, дээр дооргүй Тавантолгой гэж оволзоод байх боллоо. Биднийг хэлэлцэж байх хооронд нүүрсний үнэ дахиад унахыг тааж хэлэх хүн байхгүй. Хятад, Орос хоёр транзит тээврийн үнээ нэмбэл бид яах вэ. Бүх зүйлийг сайн бодолцож , тунгааж, шаргуу ажиллах хэрэгтэй байх гэж Монгол улсын иргэний хувьд бодож байна даа.
